Historia e Malcise (outline)

Përveç lidhjes së emnit të Jutbinës dhe Kangëve Kalorsiake, normat, zakonet, kultura dhe ligji i Malcisë Madhe âsht shumë i ngjashëm me ato të Malit të Zi, Serbisë, Bosnjes, dhe Kroacisë. 

Simbas regjistrave  bizantin, sllav, venedikas, e katolik.—duke mbledhe nji cope ketu e nji cope atje—del se në mesjetë egzistonte nji krahinë autentike dhe unike e quajtun Pulati .  Ajo perfshinte 12 fise, ose krahina Kelmendi, Hoti, Gruda, Shkreli, Kastrati, Trieshi, Pipri, Kuçi, Vasojeviçi,  Krasniqja, Gashi, Bytyçi.  Në veri ato kufizoheshin me sllavët, ne jug me Arbninë dhe ne prendim me Shkodrën. 

Simbas studimeve te bame prej dialektologjistit Gjovalin Shkurtaj del se Rrancat e Malcisë (Kopliku, Grizha, Buza e Ujit, Jubica, Reçi,  Lohja e Rrjolli) jane me origjine prej Malcise Madhe, prandaj ato duhet te kene qene pjese e Malcise Malcise siç njihej ajo nga shqiptaret, ose Pulatit sic njihej Malcia në regjistrat bizantin, sllav, venedikas, e katolik perpara ndamjes se 12 Maleve në Malci të Madhe dhe Malci të Vogël (ose Malci të Gjakovës)

Origjina e Malcisë

Shumë studjues mendojnë se dyndja e Sllavëve në jug i shtyni Malcorët nga krahina e Udbinës ne Kroaci ⁽¹⁾ ose Bosnje ⁽²⁾ drejt Shqipnisë.  Udbina, ose Jutbina, âsht emni i përbashkët i Lugjeve të Verdha ne kangët e Kalorësve Shqiptarë (Epikes)

Përveç lidhjes së emnit të Jutbinës dhe Kangëve Kalorsiake, normat, zakonet, kultura dhe ligji i Malcisë Madhe âsht shumë i ngjashëm me ato të Malit të Zi, Serbisë, Bosnjes, dhe Kroacisë. 

Malcia në Shqipninë Mesjetare

Âsht për t'u shënue nji gojdhânë mbas së cilës disa fise shqiptare e sërbe rrjedhin prej së parësh të përbashkët, b.f. si Vasojeviçi, Piprri, Ozriniqi, të cilët sod janë sërb, dhe Krasniqi e Hoti, shqiptarë, dalë prej pesë vllaznish. Kuçët në Lindje të Malit të Zi sod janë sërb orthodoks, por Mariano di Bolizza nga Katorri i përmênd në përshkrimin qi i bân vêndit të tyne në 1614 si "Chuzzi Albanesi", "del rito romano". Në krahinën e Prizrenit e të Pejës gjêjmë ndër letrat e kryepeshkopit t'Ohrit, Demetrios Chomatianos (rreth 1230-s) e në dokumentat shumë të hollsishëm të monastirevet sërbe, sidomos të Deçanit (1330) dhe të monastirit të Kryêngjëllit në Prizren, nji popullsí të dêndun bulqish me qinda emnash personalë slavishtje të vjetër, ndër të cilët vetëm disa janë shqiptarë, si Llesh, Gjon ase Gjin et.

Familjet Fisnike te Mesjetes
Nik Leshai

Simbas shume studjuesve, Balshajt jetonin ose ne qytetin Balessium, afer Rrjollit, ose ne Bajze.  Megjithese ka studjues te cilet i nxjerrin Balshajt me prejardhje Sllave, Rumune dhe deri Franceze. 

Simbas Marin Sirdanit, mbas ramjes se mbretnise Serbe e cila pat dominue Shqipnine per shume shekuj, Balshajt, te cilet kishin konvertue ne ortodoks gjate sundimit sllav, konvertuen ne Katolike dhe, në krye te Lekëve të Malcisë, pushtuen Shkodren.  Mâ vonë ata e paten zgjerue dominimin e tyne pergjate zotnimeve antike ilire.

Qyteti i Balshajve (Balessium)
Theodor Ippen, Konsulli i Austrisë

Në rrethinat e Shkodrës ka ekzistuar në kohët e lashta qyteti Balessium prej të cilit, siç thotë Barleti, që nga viti 1448 s 'kish mbetur tjetër gjë veç emrit.Ai ishte shkatërruar prej barbarëve, por duket se ishte rindërtuar, pasi pas periudhës avare përmenden ipeshkvë të dioqezave Palachiensis dhe Bal1eacensis. Emri i parë del nga një letër që i drejtohet arqipeshkvit të Tivarit në vitin 1062 nga Papa Aleksander II (Farlati, IIlyricum sacrum). Ipeshkvia ishte në varësinë e arqipeshkvit të përmen¬dur. Mesa duket ajo kish qenë më parë nën mitropolinë e Dokleas, e cila më vonë qe zhvendosur në Tivar.

Lidhja Fisnore e Kastriotve me Balshajt

Balshajt

Pushtimi Ottoman
Nik Leshai

Kryengritja e Malësisë e vitit 1911

Gjon Fran Ivezaj

Malësia, një emër i hershme i trevave shqiptare, që ndër shekuj janë larë me gjak e mbi gjak, për të ruajtur tokën e të parëve. Ngado që të gërmosh, në gurët e kështjellave të natyrës, mëson për dëshmitarët e shumë ngjarjeve historike në trojet, ku ruhet ende gjaku i pastër i trimave legjendarë, që mbajtën krenar nderin e flamurin. Edhe pse armiqtë tanë shekullorë, u munduan me vite e shekuj të rrëmbejnë copë nga trojet, heronjtë legjendarë, duke filluar nga princat dhe deri tek fatosat e lirisë dëshmuan, se Atdheu, është më i shtrenjtë e i shenjtë, për të cilin, flijuan jetën e mbetën të pavdekshëm në histori.

Në Përkujtim të Martirëve të Flamurit, 1911

Në fjalorët enciklopedikë të popujve për stinën e bukur të pranverës, gjenden me shumicë tog-fjalët “magjike”: Pranvera e Lirisë, Pranvera e Ringjalljes, Pranvera e Shpresës, Pranvera e Dashurisë, Pranvera e Luleve dhe Bukurisë etj. Ndërsa në fjalorin tonë kombëtar ekziston prej kohësh i “strukur” tog-fjalëshi domethënës Pranvera e Flamurit. E këtë e kemi të trashëguar nga Pranvera e vitit 1911, kur së bashku me këtë stinë shqiptarët e Veriut “sollën”

SHKRELI  DHE  ROLI  I   TIJ  NË  KRYENGRITJEN  ANTIKOMUNISTE  TË MALCISË MADHE, NE VITIN 1945
Franz Llesh-Grishaj

Simbas Frederick Douglass, “e verteta asht e pershtatshme dhe e bukur ne cdo kohe dhe ne cdo vend.” Por per fat te keq, kjo e vertete kje e kunderta ne shtetin tone Ame dhe neper viset tjera Shqiptare nen sundimet shoviniste Greke dhe Sllavo-Komuniste-Jugosllave. E verteta historike jo vetem qe asht mohue e lane n’ erresin por asht edhe shtremnue ne nje menyre te pafalshme. Per shembull dokumenti i Shpalljes se Pamvaresise Shqiptare te vitit 1912 falsifikohet nga historiografet e Akademise se Shkencave te RPS e te Shqipnise tue mbulue firmat e Mid’hat Frasherit, Lef Nosit dhe Mustafa Merlika Krujes.¹ Ne te njajten kohe, ata qe paten guximin per te fole, me shkrue ose me veprue te verteten jane denue me burg ose vra me gjyq apo pa gjyq nga pushtetmbajtsit.

Malcorët nënShkodrakë dhe Toptanët
Marin Sirdani

Asht folë e shkrue në rasen e 25 vjetorit t'indipen-dencës kombëtare per sa e sa vende të ndryshme të Shqypnis të cilat e dhanë kontributin e vet per t'ia mbërrijt me e pa atdhen të libruem prej robnijet të ma se katërqindvjeçare. Nji vend qi asht lanë si mbas doret asht Gurzi e Bregu i Matës, a ma mirë me thanë, vepra e zhvillueme per lirin kombëtare prej Malcorëve të qujtun, pse dimnojn nen Shkoder, Nënshkodrakë.  Këta, si tash po tregojm per të gjatë të këtij artikulli, ma se nji herë rrezikuen gjanë, mallin e vun gershanë kryet per të trajtue nji atdhe të lirë. Mëritimi i tyne në lamë atdhedashtnijet kje fort i madh. Vuejtjet, flijet e heroizmi i tyne ndimoj per të trajtue e sigurue pamvarsin kombëtare, prandej me ket shkrim due të perkujtoj vepren madhshtore të tyne.

Kush e Perban Malcine e Madhe Sot?

Per mungesë studimesh nga njerëz kompetent, Malcia e Madhe konsiderohet treva gjeografike qe perfshine Hotin, Gruden, Kelmendin, Kastratin, Shkrelin.  Gjithashtu kur disa imagjinojne Malcine e Madhe, ata e mendojnë ate si katolike.  Të dyja janë gabim.  Malcoret nuk jane katolikë. Ata jane katolikë dhe musliman.  Gabimi ketu ndodhe sepse ka krahina shqiptare te cilat jane kthye 100% ne musliman, si Postrriba, ose kane mbete 100% katolik, si Dukagjini, Mirdita, Zadrima. 

Sot -- Ku gjinden Malcorët?

Londer, Detroit, New York.  Malcoret kane emigrue ne mase ne shum vende, por perqendrimi ma i madh i tyne duket se sot-per-sot asht ne keto tri qytete perendimore.  Etika shekullore e punes ka ba qe shume malcore te arrijn suksese netregti, art, politike, dhe studime akademike

_______________________

Copyright © Malcia 2005-2009. All rights reserved .