Artikuj mbi Ligjin

Bajraktari i Malcise nuk asht Beu i Cifligut

Bajraktari i Malcise nuk âsht Beu i Çifligut
Nikolla Spathari

Në përgjithësi "paria" e Malcisë dhe veçanërisht bajraktari" në gjysmën e dytë të shekullit XX, u bâ nji shqetësim i madh për studiuesit, historianët, shkrimtarët dhe publicistët shqiptarë. Koha kërkonte nji deformim. Beu i Malcisë duhej të gjëndej patjetër. Ani se ai nuk kishte ekzistuar kurrë. Propogandës i duhej, në mos nji be i vërtetë i Malcisë, së paku nji surrogat i beut. Dhe nëqoftëse mjeshtra portretesh ka pak, "mjeshtra" surrogatësh ka sa të duash. Këta "mjeshtra" nuk kanë munguar dhe as që kanë ndër mend të mungojnë në asnjë kohë në Shqipni. I duhet atij që âsht në krye nji surrogat? Pse të mos ia bëjmë? Se mos âsht ndonjë punë e madhe?! Në fund të fundit ç'është surrogati? Nji deformim portreti dhe aq. Megjithatë nji deformim i leverdisshëm. Nji deformim që mund të të bëjë akademik, doktor, profesor, shkrimtar të dëgjuar apo "eccellente giomalista". Por ama kur deformimin e kërkon ai që âsht në krye. Dhe ai që ishte në krye e kërkonte, pamvarësisht në se e thoshte direkt apo indirekt. Mjeshtri e nuhatësve ishte të kupto­heshin ato që thuheshin indirekt apo krejt shkarazi. Shkencëtarë dhe shkrimtarë të "mëdhenj" ishin pikërisht ata që e kuptonin kaq thellë vijën ideologjike. Ata që ia merrnin udhëheqies fjalën në gojë dhe me të bënin shkencën "e madhe", letërsinë "e madhe", publicistikën "e madhe".

Pre e konjukturave të tilla u bâ bajraktari i Malcisë për afro nji gjysëm shekulli. Propagandës i duhej nji ekuivalent i beut në Malci dhe për çdo gjë që i duhej shkenca, letërsia dhe gazetaria ishin gati. Nga ata shkencëtarë, shkrimtarë dhe publicistë që materialin dhe frymëzimin e gjenin nepër citate as që mund të prisje gjë tjetër. Dhe citatet që e bënin bajraktarin jo vetëm reaksionar, por edhe shfrytëzues e feudal nuk mungo­nin. Bile ato hidheshin kudo e kurdo. Në kongrese, plenume e konferenca po e po, por edhe deri në kujtimet e fëminisë të Enver Hoxhës. Në këto kujtime, që nuk kanë asnjë lidhje me Malcinë dhe malësorët, çuditërisht gjëndet nji cep, mu në mes të sokakëve të Gjirokastrës, për të përsëritur, atë që ishte thënë me kohë, se si i duheshin kohës portretet e bajraktarëve të Malcisë së Madhe. Në librin e tij "Vite të vegjëlisë", mes të tjerash, ai shkruan: "Në atë kohë në Gjirokastër Zogu kishte internuar nji bajraktar që quhej Preng Cali (Prekë Cali - N.S.), nji burrë i dukur, i gjatë, që rrinte kurdoherë i veshur me rroba kombëtare malësore të qëndisura, me kobure të ergjentë me zinxhir të varur në qafë, me çibuk prej sermi etj. Ky ishte modeli i preferuar i profesor Marshandit. Kushedi se sa dhjetra portrete të dimensioneve të ndryshme bëri për të. Më vonë këtë bajraktar reaksionar, që u lidh me fashizmin dhe e ngriti pushkën në Këlmend kundër partizanëve, ne e kapëm dhe e pushkatuam. Kështu nga ky feudal tradhëtar s'ngelën veçse portretet e Marshandit kush e di se ku në ndonjë muze provincial në Francë ose në koleksione private.

Pamvarësisht se hë për hë nuk âsht objekti im për të thënë se kush ishte Prekë Cali, fare shkurt mund t'i them Enverit se, përveç portreteve të Marshandit, nga Prekë Cali kanë mbetur edhe përpjekjet e tij të suksesshme për t'i shpëtuar Shqipërisë Këlmendin, kur më 1913 Europa vendosi arbitrarisht kufinjtë e padrejtë mes vendit tonë dhe Malit të Zi e Serbisë. Këto për­pjekje që u kurorëzuan me mbetjen e "Malit" të Këlmendit nji- herë e përgjithmonë në Shtetin Shqiptar e rresh­tuan Prek Calin në listën e patriotëve të mëdhenj të Shqipërisë, pamvarësisht se në çfarë muzeu kanë përfunduar portretet që i bëri atij dikur piktori francez në Gj irokastër. Përsa i përket faktit që patrioti Prekë Cali, në vitin 1945, kapi pushkën për të ndaluar forcat parti­zane të hynin në Këlmend, çdo njeri që di sado pak të bëjë llogari, ka nji re­zervë. Partia komuniste kishte vendosur pushtetin e saj në tërë Shqipërinë, ndaj Këlmendi nuk mund të mbetej më vete si nji "ishull" demo­kratik. Them ishull se edhe nga kufiri ishte i rrethuar nga Jugo­sllavia komuniste. Pastaj tre të mëdhenjtë e Botës së atëherë­shme, që ishin fitimtarët e Luftës së Dytë Botërore, Rusvelti, Çërçilli dhe Stalini kishin vendosur në Jaltë që Shqipëria e vogël të mbetej në "Bllokun Lindor Komunist". E ç'mund të bënte Prekë Cali me disa këlmëndas në këto kushte? Por ai mund të jepte jetën dhe e dha, sigurisht i prekur thellë në zemër që u derdh kot gjak shqiptari, ngaqë llogaritë nuk ishin bërë siç duhej. Për këtë veprim të fundit të jetës së tij, nuk âsht e drejtë që Prekë Cali të gjykohet jashtë qënies së tij analfabet, ndonëse nji analfabet shumë i mënçur, shumë trim dhe patriQt i shquar. Nuk di se si do ta gjykojnë historianët e paanshëm këtë veprim të fundit të Prekë Calit, por, sido që të gjykohet ai, meritat e këtij burri të rrallë për ruajtjen e tërësisë territoriale të Shqi­përisë janë ato që e kanë ngritur përgjithmonë këtë figurë të shquar në pjedestalin e patriotit të paharruar.

Prekë Cali ishte nji burrë i dëgjuar në Malcinë e Madhe dhe më gjërë. Nuk gabojmë aspak po të themi se ai ishte më i dëgjuari dhe më i respektuari i kohës së vet në këtë trevë të lashtë. Zëri i tij i kishte kaluar kufinjtë e Malcisë. Sidomos pas Konferencës së Ambasadorëve në Londër më 1913 emri i Prekë Calit i përkiste atdheut po aq sa ç'i përkiste edhe Malcisë së Madhe. Bile ai qe i vetmi malësor që u bâ i njohur deri në selitë e krajlive europiane. Ndue Gjon Smajli, nji plak shumë i vjetër këlmendas, i cili në vitet shtatëdhjetë ishte akoma gjallë, kishte qenë njeriu më i afërt i Prekë Calit në veprimtarinë e tij për çështjen e kufinjve veriorë. Ai më pati folur edhe për nji dokument identiteti të Prekë Calit, të firmosur dhe të vulosur nga shtatë krajla.67) Sipas këtij dokumenti Prekë Cali konside­rohej njeri i paprekshëm nga shtatë krajlitë. Nji lloj imuniteti i veçantë që zor ta ketë pasur ndonjë shqiptar tjetër. Mbase ishte pikërisht ky imunitet, tek i cili besonte Prekë Cali, që e shtyu të dorëzohej i gjallë pas dështimit të kryengritjes së Këlmendit.
Enver Hoxha në përshkrimin e tij e quan Prekë Calin "bajraktar reaksionar" dhe "feudal". Në fakt Prekë Cali nuk ishte as bajraktar as feudal. As që mund të mendohet nji feudal midis maleve të larta të Vermoshit. A mund të quhet feudal nji malësor që ka pak dynym tokë, e cila rritë mirë vetëm pataten? Por kësaj analize as që i hynte njeri. Nuk kishte rëndësi nëse Prekë Cali ishte apo nuk ishte bajraktar, ishte apo nuk ishte feudal. Duhej nji model bajraktari që të ishte pak a shumë feu­dal, pak a shumë bej. Nji model i tillë bajraktari justifikonte masat represive të marra gjatë viteve kundër bajraktarëve në përgjithësi. Ky model i sajuar i bajrajtarit kishte kohë që ishte skicuar. Nji model ideologjik që në librin "Vite të vegjëlisë" vjen si përgjithësim logjik i gjithë asaj që ishte fokusuar në mënyrë iluzive, më parë në literaturën e partisë, dhe nën shembullin e saj, në gjithë literaturën shkencore, letrare e publicistike shqiptare.

Ishte nji përpjekje titanike për të krijuar, sëpaku në botën shpirtërore shqiptare, beun e "Maleve", S 'ka gjë se as bajraktari as krerët e tjerë të Malcisë së Madhe nuk kishin asnjë të drejtë ekonomike mbi malësorët e thjeshtë. Por ky fakt real nuk i pengoi aspak studjuesit tanë që bajraktarit dhe krerëve të tjerë të Malcisë t'u venë "vulën shkencore" të beut të "Maleve". Libri "E Drejta Zakonore Shqiptare l", botim i Akademisë së Shkencave të RPS të Shqipërisë, Tiranë 1989, ka nji hyrje prej 45 faqesh. Edhe nga vetë përmasat e saj, duket qartë se kjo hyrje ka pretendimin ambicioz për të interpretuar shkencërisht të drejtën zakonore shqiptare. Meqenëse kjo hyrje nuk ka autor të shënuar në fund, të lë të dyshosh se çdo konkluzion i nxjerrë âsht jo i nji individi, por konkluzion i "Akademisë së Shkencave të Shqipërisë".

Tani pa e zgjatur le të shohim konkretisht se çfarë thotë kjo hyrje për krerët dhe bajraktarët e "Maleve". Që në faqet e para ajo ngutet të japë këtë definicion: "Në kushtet e diferencimit ekonomiko-shoqëror që veproi edhe në shoqërinë shqiptare, e drejta zakonore, si pjesë e supërstrukturës së nji rendi shfrytë­zues, sanksiononte edhe kërkesat më të egra të krerëve dhe bajraktarëve të bashkësive ndaj shtresave të vegjelisë, i shër­bente konsolidimit të marrëdhënieve patriarkore-feudale, të cilat sikurse e ka theksuar F.Engelsi, në Lindje ishin bazë e rëndë­sishme për zhvillimin e despotizmit".

Nuk e kuptoj se si mund t'i bëhet koment i paanshëm shken­cor së drejtës zakonore shqiptare duke kërkuar ndihmën e Engëlsit. T' a ketë njohur Engëlsi të drejtën tonë zakonore? Apo me që Engëlsi në veprën e tij flet për organizimin e disa fiseve të lashta, sigurisht shumë larg Shqipërisë, mund të bëhet analogji? Megjithatë, meqenëse autorët e kësaj analize e kanë në qejf të bëjnë analogji mes atyre që thotë Engëlsi (për fise të largëta e të panjohura për shqiptarët e aq më tepër për malësorët) dhe së drejtës sonë zakonore, po i rrijmë kësaj dëshire të tyre.

Në librin e tij "Origjina e familjes, e pronës private dhe e shtetit", F. Engëls merr në shqyrtim fisin "Seneka" të irokezëve. Po atë fis që kishte marrë më parë edhe Morgani. Bile pretendimi i Engëlsit në kët~ pikë âsht që të çojë më tej dhe të saktësojë pikërisht ato që thotë Morgani. Por le të shohim se çfarë shkruan Engëlsi për krerët e fisit, të cilin ata e thërresin në ndihmë për t'i kthyer bajraktarët dhe krerët e Malcisë në feudalë e despotë: "Gjinia zgjedh sahemin e vet (plakun në kohë paqeje) dhe prijsin e vet (prijsin ushtarak)".69) Dhe më tej Engëlsi sqaron edhe se deri ku shkonte pushteti i këtyre sahemëve apo pleqëve, siç i quan ai në kllapa. Ja se çfarë thotë ai për këtë pushtet të Sahemit (plakut): "Pushteti i Sahemit brenda gjinisë ishte nji pushtet atëror, i nji natyre thjesht morale; ai nuk kishte mjete detyrimi".70) Ndërsa për kohëra më të reja, për kohën e qytetërimit, Engëlsi pohon: "Rendit gjinor i kaloi koha. Ai II shpartallua nga ndarja e punës dhe nga pasoja e saj - nga ndarja e shoqërisë në klasa. Ai u zevendësua nga shteti".71 ) Mirëpo në Malcitë tona as në pesëqind vjetët e robërisë turke, e drejta zakonore nuk u zeve­ndësua dot nga shteti. Në Malci të Madhe edhe sot e kësaj dite mosmarrëveshjet e ndryshme rregullohen me norma kanunore dhe me pleq. Edhe në kohën tonë këto sheshime janë sheshimet më të qëndrueshme. Pamvarësisht se tashti malësori e njeh dhe e respekton shtetin e tij modern.

Autorët e "hyrjes" në :fjalë të librit "E Drejta Zakonore Shqiptare, l" mund të thonë se Engëlsi flet për fise dhe pleq shumë të lashtë dhe atëherë ashtu ka qenë edhe këtu në Shqipni, por më vonë ... Për të thënë se ç'ndodhi më vonë, jam i detyruar të përmend edhe njëherë atë që thotë Eqrem Çabej: "Atje ku, si në Shgqipërinë e Veriut, male të pakalueshme pothuajse e mby­llin dhe e veçojnë banorin nga bota që e rrethon, institucionet e vjetra kanë mundur të ruhen gati të pavdara. Përfundime të tilla që vulosin në mënyrë dinjitoze dhe pa asnjë ekuivok atë që thonë, nuk bëhen të mërzitshme edhe kur përsëriten për herë të dytë, siç bëra unë me këtë thënie të Çabejt. Pra institucionet e vjetra janë ruajtur pa u kthyer në institucione feudale e despotike. Këtë gjë e pranojnë me gjysëm zëri edhe vetë autorëte parathë­mes. Pasi kanë marrë si dëshmitar Engëlsin për të vertetuar se në gjirin e këtyre institucioneve lindi feudalizmi dhe despotizmi, për të thënë në instancë të fundit se bajraktarët e Malcisë u këthyen në bejlerë e despotë, çuditërisht fill pas kësaj këthehen tepër të ndrojtur, sikur shkelin mbi xhama të thyer, tek e vërteta kur pohojnë: "Por, megjithë karakterin klasor patriarkor që pati e drejta zakonore, institute të veçanta të saj, si: kuvendet "burrë për shtëpi", "vogjëlia", "stërppleqtë" etj. përmbanin edhe ele­mente të qëndresës klasore të masave kundër shtypjes e shfry­tëzimit shoqëror".

Po si ish e mundur që kuvendin, si institucion demokratik që ishte, ta drejtonte dhe ta thërriste bajraktari, që, sipas tyre, ishte shfrytëzues dhe despot? Pastaj, si ishte e mundur që "vogjëlia" të kishte tagër të rrëzonte vendimet e krerëve kur ata ishin "shfrytëzues" e "despotë"? Zakonisht shfrytëzuesit e despotët e marrin vegjëlinë përpara me shkop dhe as që pranojnë t'ia dëgjojnë zërin, e jo më t'i lënë të drejtën ekskluzive për të rrëzuar vendimet e tyre.

Âsht interesant se autorët e librit "E Drejta Zakonore Shqiptare, 1", fill pas kësaj parathënieje, botojnë tekstin e "Kanunit të Lekë Dukagj init", të mbledhur dhe të kodifikuar nga Shtjefën K.Gjeçovi, ku thuhet krejt e kundërta e asaj që pohohet në hyrje, se bajraktari dhe krerët na qënkan feudalë dhe despotë. Me të njëjtën dorë që kanë shkruar hyrjen, kanë shënuar edhe nenin 139 të kanunit të mbledhur nga Gjeçovi, në të cilin thuhet shumë qartë: "As dera e Gjomarkut, as krerët e fiseve, as pleqtë e katundeve s'munden me pasë ndonjë tagër mbi gja e pasuni të tjerve. Kah prona e pasunia në fushë, bjeshkë e vërri do të shikohet tagri plangçuar i secilit.

Vogjlia e fisit s'i ka detyrë as kreut, as derës së Gjomarkut të dhetë e telozën.
Kreu i fisit si çdo nieri prej vogjlijet, mund të gjobitet, mund të digjet, mund të leçitet, mund të sodumet, mund të grihet e mund të nxirret prej vendit. Për të gjobitun e të leçitun të nji kreu mjaftojnë pleqt, stërpleqt e vogjlia e fisit".

Unë nuk e përfytyroj dot nji feudal, që nuk ka asnjë të drejtë ekonomike mbi njerëzit e feudit apo të çifligut të tij. Aq më pak mund të përfytyroj nji despot i cili mund të gjobitet, mund të digjet, mund të leçitet, bile edhe mund të grihet (pushkatohet ­N.S.) dhe mund të nxirret prej vendit.
Pra ligji i "Maleve" nuk lë shteg që nji bajraktar, krye apo plak të kthehet në nji feudal, në nji bej apo në nji despot. Nuk përjashtohet rasti që dikush nga bajraktarët edhe të ketë spekulluar duke shkelur normat kanunore, por spekullatorë ka pasur, ka e do të ketë gjithmonë. Kjo nuk do të thotë se janë spekullatorët ata që e përfaqësojnë shtresën shoqërore. Nëqoftë­se studjuesit kanë gjetur nji shembull tek dera e kapidanëve të Mirditës, kjo nuk u jep të drejtën të bëjnë etiketime përgjithë­suese për të gjithë bajraktarët e të gjitha Malcive të Veriut. Nji, dy apo edhe tre raste nuk mund të përgjithësojnë.Ato âsht e arësyeshme të trajtohen si raste të veçanta jashtëkanunore e jo si përgjithësime të sanksionuara në ligjin e "Maleve".
Pra, në lidhje me këtë çështje, duket se edhe studimet u vunë në funksion të idesë fikse të udhëheqies që e kërkonte b~raktarin të mos ishte asgjë tjetër veçse nji bej i egër i "Maleve", i cili rekrutonte edhe ushtarë me pagesë, sigurisht për qëllime represive e shfrytëzuese ndaj malësorëve.
"Skalitësit" e nji figure të tillë të bajraktarit të Malcisë, që e kërkonte ideologjia, nuk kishte si të mungonin. S'ka gjë se nuk bënin dot nji bust të bajraktarit prej bronzi, i cili t'u qëndronte kohërave. Mjaftonte nji bust prej plasteline që të qëndronte në këmbë sa të gjitha bustet prej plasteline që bëjnë fëmijët nepër shkolla.

Të vjen keq kur edhe nji historian si Stavri N.Naçi e bën të veten këtë tezë pa iu referuar asnjë materiali autentik për të mundur të konsolidojë sadopak thënien e tij. Në librin "Pashalleku i Shkodrës (1796-1831)", ai shprehet: "Nuk kishte mbetur pa pësuar ndryshime të duks.hme edhe struktura shoqërore e Malcive të vetëqeverisura. Nga gjiri i krerëve dhe i malësorëve të pasur kishte dalë shtresa e bajraktarëve ose kapedanëve, të cilët, ashtu si bylykbashët, rekrutonin luftëtarë me pagesë nga shtresat e varfra të malësorëve në radhët e të cilëve ishte kryer nji diferencim shoqëror mjaft i thellë si pasojë e ekzistencës së pronës private në themel të ekonomisë së tyre.

Prej këtyre rekrutimeve bajrakjtarët siguronin të ardhura të majme dhe shtonin pasurinë vetjake. Kjo shtresë ishte bërë tashmë e pandarë e klasës feudale shfrytëzuese vendase, megji­thëse pozitën e vet shoqërore e mbështet kryesisht në nji burim shfrytëzimi të ndryshëm nga ai i pronarëve të tokës".

Cili âsht ky burim shfrytëzimi i ndryshëm? Sipas asaj që thuhet janë ushtarët e rekrutuar. Po për kë i rekrutonte ushtarët bajraktari? Kemi të drejtë të bëjmë këtë pyetje, pasi studjuesi nuk e sqaron nëse i rekrutonte për t'i pasur vetë si forcë repre­sive, apo i rekrutonte për pashallekun, domethënë për Portën e Lartë, pasi pashalleku ishte krijim dhe organizëm i saj, pava­rësisht se Bushatllinjtë në nji moment dolën edhe kundër sulltanatit.
Nuk marr përsipër të flas për bajraktarët e Malcive të tjera, por përsa u përket bajraktarëve të Malcisë së Madhe e them me siguri të plotë se në asnjë kohë nuk kanë mbajtur ushtarë të rekrutuar për qëllime shfrytëzuese e represive. Tjetër gjë âsht "ushtria" e "Maleve" që mblidhej nën kushtrimin e bajraktarëve për mbrojtjen e atdheut. Në këtë pikëpamje çdo malësor ishte ushtar sa herë që rrezikoheshin trojet. Ndërsa, nëqoftëse âsht fjala se bajraktarët rekrutonin ushtarë për Perandorinë Osmane, atëherë na del nji problem tjetër. Nji problem jo i vogël, por nji problem që rrëzon historinë. Sepse të gjithë tekstet e shkruara të "Historisë së Shqipërisë" thonë të njëjtën gjë lidhur me faktin se malësorët nuk pranuan kurrë t'i japin nizamë Sulltanit. Bile as në kohën e Reformave të Tanzimatit, kur dekreti "Hat-i Sherif i Gjylhanesë" (dekreti i shenjtë i Gjylhanesë) sanksiononte me ligj rekrutimin e përgjithshëm të detyruar. Edhe në këtë rast vetë Perandoria Osmane, duke ditur se nuk e zbatonte dot këtë dekret në Malci, bëri lëshime. Në "Historinë e Shqipërisë", tekst i Universitetit Shtetëror të Tiranës, me redaktor përgjegjës historianin më të shquar shqiptar, profesor Aleks Budën, për këtë lëshim të perandorisë shkruhet: "Porta e Lartë u detyrua të mos ua prekte për disa kohë Malcive të Shkodrës, Dibrës, Mirditës, Himarës etj. venomet e tyre tradicionale të vetadmini­strimit. Ato mbetën të përjashtuara nga taksat e reja, si dhe nga shërbimi ushtarak i detyrueshëm".
Përveç historisë, po të pranojmë se bajraktarët e Malcisë rekrutonin ushtarë për perandorinë, tronditet rëndë edhe folklori i pasur i "Maleve" tona, i cili, në nji farë mënyre, âsht edhe kronikë edhe histori e kohrave kur evenimentet historike nuk shkruheshin, por këndoheshin. Ja se si shprehet vajtorja malë­sore në nji vaj ndaj rezistencës së malësorëve për të mos u rreshtuar ushtarë jashtë "Ushtrisë së Maleve":

"Ç'ka asht ma/sor e ka mundim
Me këthye shtatin për talim ".
Nëqoftëse në shkencë bajraktari i "M 'ileve" u stigmatizua si shfrytëzues e despot mbi kokën e malësor~ve, në letërsi u shpër­fytyrua plotësisht. Sidomos në dramaturitii dhe kinematografi ai mori dimensionet e beut. Bile të nji beu shumë më të egër e më shpirtkazëm se edhe vetë beu. Por në këtë pikë nuk mbetën pas as gjinitë e tjera të letërsisë. As i ashtuquajturi "foklor i ri". Edhe ky "folklor" nuk e ndan bajraktarin nga beu e agaj. Për të janë krejt njësoj traahëtarë e shfrytëzues:
"Fort ka vujtë poplli shqiptar
Prej të hujvet me tradhtarë,
Pra, siç shihet edhe nga këto vargje, bajraktari i Malcisë, kaloi pragun e këngës së porositur të rapsodit, tamam siç e kaloi këtë prag edhe beu. Të dy duhej të ishin në të njëjtin thes edhe në "këngën e popullit".

Fushatën ndaj bajraktarit dhe ligjit me të cilin ai drejtonte vetqeverimin në Malci - kanunit, nuk e zhvilluan vetëm shkrim­tarët mediokër, ata që u stigmatizuan në heshtje si "boritë e partisë", por edhe të talentuarit. Për më tepër në këtë fushatë, për fatkeqësi, u përfshi edhe korifeu i letrave shqipe Ismail Kadare. Në romanin e tij "Dasma", që u quajt nga kritika e kohës "hymën i klasës punëtore", në mes të tjerash thotë: "Atje në male ishte kanuni. Ne kishim hyrë në luftë me të. Ne kishim h)lrë në luftë me kanunin dhe jo me malet. Kanuni donte të na merrte përsëri çdo gjë që fituam. Ashtu siç i fituam njëra pas tjetërs hapësirat e atdheut, ashtu duhej t'i braktisnim përsëri ato".

Kadareja, si shkrimtar i madh që âsht, (nji shkrimtar që e ka nderuar Shqipërinë në arenën ndërkombëtare dhe, me veprat e tij, ka bërë që letërsia jonë të rreshtohet me dinjitet në letërsinë europiane dhe botërore) nuk thotë banalitete. Nuk shkruan, bie fjala, se bajraktarët e "Maleve" ishin shfrytëzues e gjakpirës sa çdo gjë e kishin marrë për vete dhe malësorëve nuk u kishin lënë asgjë përveç krahëve të tyre. Jo, ai nuk e thotë në mënyrë kaq të haptë e kaq naive. Por aluzion i âsht i qartë: "Kan uni donte të na merrte përsëri çdo gjë që fituam". Dhe kujt do t'ia jepte kanuni ato që do të na i merrte përsëri? Sigurisht nënteksti âsht tepër i qartë. Do t'ua jepte atyre që, sipas kësaj filozofi e, i kishin pasur. Domethënë bajraktarëve dhe krerëve.
"Ashtu siç i fituam njëra pas tjetrës hapësirat e atdheut, ashtu duhej t'i braktisnim përsëri ato". Më qartë nuk ka se ku të vejë. Hapësirat e atdheut ku kishte sunduar kanuni nuk i kishim pasur ne, populli i trojeve të kanunit, por ata, bajraktarët. A mund të kërkosh bajraktarë që të jenë më bejlerë se kaq? Bile bejlerët mund të mos i kenë pasur të tyret, absolutisht, të gjitha hapësirat e pjesës së atdheut ku jetonin, siç aludohet qartë për bajraktarët e Malcive.

Novela "Prilli i Thyer" e Kadaresë âsht nji vepër shumë interesante si subjekt dhe e shkëlqyer si realizim artistik. Ajo më mahnit si lexues, por ama nuk mund të rri pa e thënë se ideja që bajraktari i Malcisë nuk âsht nji drejtues administrativ e ligjor, por nji sipërmarrës kapitalist fitimesh, âsht e pranishme pothuajse në çdo faqe. Ja nji pasazh që e thotë këtë krejt pa ndrojtje: " ... bashkë me përçudnimin e gjithçkaje, po përçudno­heshin edhe gurët e themelit të kanunit si "besa", "gjakmarrja", "miku", të cilat nga gjëra të mëdha e sublime në jetën shqiptare, me kalimin e viteve, ishin tjetërsuar, duke u shndërruar dalënga­dalë në nji makinë çnjerëzore, gjersa ishin katandisur tashmë, sipas artikullshkruesit, në nji sipërmarrje kapitaliste fitimesh".

Ky ishte, sipas autorit, njëri nga shkrimet që botoheshin dhe i prishnin gjakun Mark Ukaçjerrës, "Qahajajt të gjakut". Mark Ukaçjerrës artikuj të tillë në gazeta ia prishnin gjakun, sepse kishte frikë se ata mund të bënin t'i humbnin privilegjet e "qahajajt".
Nuk e di sa i vërtetë âsht nji personazh i tillë për trevën ku i ka vendosur ngjarjet Kadare, por di se në Malcinë e Madhe askurrë nuk ka pasur nji "Qahaja gjaku" dhe në asnjë kohë nuk janë përçudnuar gurët e themelit të kanunit si "besa", "gjakmarrja", "miku". Asnjëherë ata nuk u shndrruan në makinë çnjerëzore fitimi. Edhe gjobat që vinin pleqtë si dënim nuk shkonin në xhepat e bajraktarit apo të krerëve, po ndaheshin me drejtësi të madhe si për krerët si për vogjëlinë. Kjo gjë âsht e sanksionuar në nenin 17, pika 2, që paraqet tagrin e familjes. Në këtë pikë të këtij neni thuhet: "Ka tagër në pjesë të gjobës së katundit".

Malcia e Madhe ka pasur kanunin e saj. Në të vërtetë materiali i këtij kanuni âsht mbledhur nga Lazër Mjeda, Nikollë Ashta e të tjerë. Por meqenëse nuk ka dalë akoma nji botim i rregullt i tij, unë referencat i kam marrë nga "Kanuni i Lekë Dukagjinit", mbledhur nga Gjeçovi. Veç gjithmonë kam cituar ato nene që janë zbatuar edhe në Malcinë e Madhe, ashtu siç i ka të sanksionuara kanuni i mbledhur dhe i kodifikuar nga Gjeçovi. Domosdo ka edhe nene që në Malci të Madhe nuk kanë vepruar në analogji me Mirditën. Nji nga këto nene âsht edhe neni 216 i kreut të dytë. Ky nen flet për mënyrat e pajtimit të gjakut. Pajtimi i gjakut, sipas këtij neni, bëhet në këto dy mënyra:
"- Me të himë të dashamirve të shtëpisë së të vramit e të famullitarit.
- Me të dalun të krenve, të derës së Gjomarkut e të djelmve të flamurit. Në këtë rasë, për çdo vrasë dera e Gjomarkut të Oroshit mirrte 500 grosh".
Si derë analoge të derës së Gjomarkut, për Malcinë e Madhe, mund të marrim derën e çun Mulës së Hotit. Kjo derë askurrë nuk i ka njohur vetes nji të drejtë të tillë.

Mbase Ismail Kadare, këtë të vërtetë të sanksionuar në "Kanunin e Lekë Dukagjinit" e ka këthyer në të vërtetë artistike duke përdorur dhe bile duke i tejkaluar pak liritë e autorit për të vërtetën artistike. Sidoqoftë ky nen dhe ndonjë tjetër e veçon "princin" e Mirditës nga bajraktarët e tjerë të "Maleve", prandaj ai nuk mund të përdoret as në shkencë as në letërsi për të bërë përgjithësime se të gjithë bajraktarët e "Maleve" ishin feudalë shtypës e shfrytëzues të popullit, me nji fjalë ishin nji lloj bejlerësh.

Ismail Kadare ka qenë dhe âsht njëri nga idhujt e mi në fushën e letërsisë. Por nëqoftëse shembujt i solla nga ai për të ilustruar tezën time, se edhe në letërsi bajraktari i "Maleve" tona âsht shndrruar në nji farë beu, këtë e bëra me nji qëllim. Kadare âsht nji shkrimtar gjigand dhe unë i përmbahem logjikës se, për të ilustruar nji mendim, rëndësi ka ta ilustrosh me ato që i thonë gjigandët e jo me ato që dërdëllisin liliputët. Shumë më lehtë do të gjeja shembuj me okë nga shkrimtarë mediokër, por kjo nu~ do të vërtetonte se figura e bajraktarit ka arritur e shtrembëruar deri tek mendjet më të ndritura të kombit.

Le të shmangemi tashti nga bota e letrave dhe të hedhim shikimin në botën reale të Malcisë për të parë nëse vërtetë bajraktari në Malci të Madhe ishte nji lloj beu siç e paraqet literatura gjysëm shekullore, apo ky âsht nji shtrembërim i madh dhe i qëllimshëm.

Bajraktarët janë persona realë të njohur nga të gjithë. Shtëpitë dhe pronat e tyre gjithashtu. Asnjëri nga oxhakët trashëgues të bajrakut në Malci nuk kishte diemnsione feudali, e aq më pak :iimensione desporti e shfrytëzuesi. Ata punonin tokat e tyre dhe mbarështronin tufat e vogla të bagëtive si të gjithë malësorët ~ tjerë. Bile mund të them se qënia bajraktar e dëmtonte ekono­lIlinë, sepse shtoheshin shpenzimet, prit jet ë përcjelljet ishin të :Jërditshme. Vetë bajraktarit, që ishte edhe zot shtëpie, duke u lIlarrë me punët e bajrakut, nuk i mbetej kohë të merrej me punët ~ shtëpisë së vet. Meshkujt e tjerë ishin të detyruar të shtonin Junën për të mbuluar edhe mungesën e tij në punimin e tokës, ;hërbimin e bimëve, kositjen e barit etj.
Në gusht të vitit 1960 po udhëtoj a në këmbë për në Selcë të Këlmendit ku isha emëruar mësues. Kur arrita në Brigje etja më kishte shkrumbuar. U ndala te nji kullë e madhe dhe e lartë që ndodhej pranë rruge. Ajo na kishte qenë kulla e Mul Delisë, bajraktarit të Hotit dhe kryebajraktarit të Malcisë së Madhe. Pjesën më të madhe të kullës e përdorte shteti si magazinë të konsumit e ku di se çfarë tjetër. Por nji pjesë të vogël të kullës ia kishin lëshuar edhe zotit të saj, Kadri Delisë, që në mos u gabofsha ishte liruar nga burgu.

Gjëja e parë që më bëri përshtypje tek ky burrë ishin tiparet e fytyrës të cilat ishin të gjitha të mëdha. E dyta, pasi më dha ujë dhe u ngrit vetë e më poqi kafe meqë nuk kishte njeri tjetër në shtëpi, vura re se ai ishte shumë i heshtur dhe bile tërësisht hermetik në bisedë. Pyetjeve të mija u përgjigjej shumë shkurt me nji "po" ose me nji "jo" të thatë e krejt anemike. Kur m'u duk se prania ime e bezdiste, e falënderova dhe po bëhesha gati të ngrihesha e të rinisja udhën time të gjatë. Papritmas më pyeti se nga vija e ku shkoja. I tregova se jam emëruar mësues në Këlmend dhe se po shkoja për herë të parë atje. Pastaj më pyeti se nga isha dhe i kujt isha. Kur i përmenda emrin e babait tim, pashë se i qeshi fytyra.
- Qenke djali i mikut tonë - tha shkurt, - baba yt ka qenë nji nga miqtë më të mirë të Mul Delisë.
Mua më iku gjaku. Këtë emër e kisha dëgjuar dhjetra herë në dy forma të ndryshme. Nga nëna ime, që e quante "krye­bajraktar" dhe tregonte nji respekt të madh për të, si dhe nga njerëzit e pushtetit, të cilët e lakonin mbarë e mbrapësht si "kryearmik" i popullit.
Ndërsa unë po mendoja për faktin që ky emër ishte bërë i njohur tek unë diametralisht i dyzuar, por nga të dy palët sigurisht besoja nënën time, Kadriu më tha: "Dëgjo bir, si djali i mikut mund të flas hapur, kjo duket sikur po të nxjerr jashtë, por ti nuk duhet të kthehesh më në këtë shtëpi. Unë jam kulak".

Emri kulak, në atë kohë, ishte emri më i rëndë. Ai binte në bisedë si nji varre. Megjithatë unë që teorikisht e dija se për të qenë kulak duhej të kishe qenë shfrytëzues, e pyeta:
- Pse, keni qenë shfrytëzues ju?
- Çfarë shfrytëzuesi, - tha ai, - ne kemi punuar si të gjithë
fshatarët e tjerë. Bile mua më takonte të punoja edhe më tepër, sepse Muli merrej me punët e bajrakut e të Malcisë.
Pra bajraktari i Malcisë ishte identifikuar me feudalin që me vendimin politik të shpalljes kulak. "Historia", "shkenca", "letërsia" dhe "publicistika" nuk bënin kurrgjë tjetër veçse krijonin shëmbllimin e përthyer të bajraktarit në bazë të këtij vendim:i politik.

Bajraktari real i Malcisë me bajraktarin e stisur të literaturës gjysëmshekullore kanë në mes nji shtrembërim monstruoz. Katër bajraktarët e Këlmendit nuk bënin as bukën për shtëpinë e vet. Të tillë "feudalë" e "shfrytëzues" ishin ata. Në vështirsi ekonomike jetonin edhe bajraktari i Grudës Smajl Martini edhe ai i Trieshit Ismail Marku. Nga bajraku i Grudës mund të sjell nji shembull edhe më tipik. Kolë Zefi ishte nji nga krerët më të rëndësishëm të Grudës dhe nji nga pleqtë më të zgjuar e më autoritarë të Malcisë së Madhe. Aq zëmadh ishte ky njeri sa Patër Anton Harapi duke stigmatizuar peshën e :fjalës së tij në kuvend shkruan: :'Fjala e Kolës ishte :fjala e Grudës".83) Dhe pikërisht ky burrë, :fjala e të cilit ishte vendim për bajrakun, edhe shtëpinë e kishte përdhese ...

Më gjatë e quaj të arësyeshme të flas për bajrakun e Kastratit, pasi Bajza ishte territori më i gjallë ekonomikisht i Malcisë së Madhe. Nëqoftëse bajraktarët e Malcisë do të ishin feudalë shfrytëzues, siç paraqiten në literaturë, atëherë logjika të thotë se shembullin më tipik të nji bajraktari të tillë do ta gjesh në bajrakun e Kastratit. Por jo nuk gjen dot shembull. Shtëpia Dodë Preçit, bajraktarit të dëgjuar të Kastratit, në kuptimin ekonomik ishte nji familje krejt e zakonshme malësore. Shumë familje në Bajzë të Kastratit kishin toka, bagëti e pasuri të tjera më tepër se bajraktari. Bile shtëpia e bajraktarit për nga pasuria as mund të krahasohej me Marash Gjekë Malën, Zenel Shabanin, Çok Zefin, Gjokë Prelë Tomën, Kot Nikën, Ujkë Gjeto Shytin, Dedush Marashin, Kolë Gjeloshin e Lushajve etj. Bile edhe në Kastratin e Epërm ku siç thonë malësorët "han pula gur", plot familje e kishin ekonominë e fortë sa të bajraktarit të Kastratit, në mos edhe më të fortë.

Ajo që flet më shumë, për mosqënien e bajraktarëve shtypës dhe shfrytëzues të masave të gjëra të malësorëve, âsht gjendja ekonomike e bajraktarëve të Këlmendit, të cilën e përmendëm edhe më lart. Vërtetë në Këlmend toka ishte e paktë dhe njerëzit jetonin kryesisht me blegtori, por po të ishin bajraktarët shfrytë­zues, shtypës dhe despotë megjithatë ekonomia e tyre do rritej gjithnjë e më tepër pikërisht në kurriz të varferisë së përgjith­shme. Kurse në realitet nuk ndodhi kështu. Nji farë pasurie vunë ata fshatarë që trashëgonin tokë më shumë, por edhe që punonin e djerësinin më shumë. Si të tillë mund të përmendim Nikë Gjon Kekun e Vermoshit, Gjelosh Gjokën e Gropave të Selcës, Maç Lucën e Gjenoviqit, Zef Sokolin e Jesanovës, Ndue Dragun e Lëpushës etj. Të gjithë këta rreshtoheshin nën kushtri­min e bajraktarit të Selcës dhe i bindeshin atij, por nga ana eko­nomike ishin më të pasur se ai. Duke e parë me sy të paanshëm këtë realitet, natyrshëm lind pyetja: Ku gjendet këtu shfrytëzimi i bajraktarit?
Âsht e vërtetë që Ahmet Zogu, në kohën e mbretërisë së tij, u dha grada të ndryshme bajraktarëve të Malcisë dhe jo vetëm bajraktarëve, por edhe banorëve të tjerë që ishin me zë në bajrakët e tyre. Si oficerë rezervë, për nji kohë, ata morën edhe rroga nga Mbreti. Por kjo nuk u prishte asnjë punë malësorëve. Në fund të fundit nga xhepat e vet nuk nxirrnin asgjë. Duke qenë kështu, në përgjithësi uronin që ato rroga të zgjatnin sa më shumë dhe bënin shyqyr që krerët e tyre së fundi po merrnin diçka, pasi në shekuj kishin kryer punët e shumta në bajrak pa .. para, sepse ato pagesa që parashikonte kanuni për pleqnitë ishin vogëlsira. Natyrisht malësorët nuk e tirrnin punën aq hollë sa të mendonin se rrogat që jep shteti pa kriter rëndojnë sadopak në supet e të gjithë shtetasve.

Besoj se gjithë sa thamë janë të majftueshme për të kuptuar se bajraktari i Malcisë nuk âsht beu i Shqipërisë së Mesme dhe asaj të Jugut. Ai nuk âsht as shfrytëzues i masave, as feu­dal, as despot. Âsht nji prijës i "Malit" të tij me dimensionet ushtarake e civile dhe vetëm kaq. Të tjeratjanë shtesa e trillime.

Në konkluzionin, se paria e Malcive nuk âsht diferencuar ekonomikisht nepërmjet shfrytëzimit, ka arritur edhe Ismet Elezi duke shqyrtuar të drejtën zakonore penale. Ai vëren: "Në zonat më të thella malore diferencimi ekonomiko-shoqëror ka qenë më i kufizuar, më i vogël dhe parësia i ka gëzuar privilegjet më shumë nga trashigimia".

Për gjysëm shekulli bajraktari diku u identifikua e diku u krahasua me beun. Por përpara se të bësh nji krahasim duhet të zgjedhësh me shumë kujdes të dy anët e krahasimit. Nuk mund të thuash, bie fjala, se bora ishte e bardhë si nji natë e errtë, se vajza ishte e bukur si nji urith, apo se e dashura i bënte djalit ca gjeste të ëmbla si ato të tigrit.

Krahasime të tilla nuk të bëjnë dot as për të qeshur. Ato shumë- shumë mund të zgjojnë kuriozitetin për të ditur se në cilin spi­tal neuropsikiatrik janë sajuar. Kështu, pra, nëqoftëse të lind ideja që, në mënyrë figurative, të krahasosh Malcinë e Madhe me nji "çiflig", duhet të dishë se ky "çiflig" nuk ka qenë askurrë i asnjeriu, përveçse nji "çiflig" i të gjithë malësorëve. Malësori âsht tepër krenar për të qënë nji "çifçi" i mirëfilltë. Ai me zor kajetuar në shkëmbenjt e tij, por ama ka j etuar si nji shqiponjë e lirë e jo si nji zvarranik. Ai ka qenë zot i kullës, tokës, njerëzve dhe i bagëtive të tij. Ato kanë qenë të paprekshëme sa kohë që ai nuk i ka bërë asnjë dëm lagjes, katundit, bajrakut apo Malcisë. Dhe kur ka qenë i ndërgjegjshëm se dikujt i ka shkaktuar dëm, ky malësor kaq krenar, ka shtruar pengun dhe i âsht përgjegjur deri në nji gjyqit të paanshëm të pleqve të kanunit.
Malësori i ka zbatuar me ndërgjegje normat kanunore që i ka vendosur vetë populli i kësaj krahine që në lashtësi. Pamva­rësisht nga emrat e kanuneve që shpesh mbajnë emërtime individësh të famshëm, nji lëgjislacion popullor kaq i gjërë, që e përfshin jetën deri në detajet më të imta, nuk mund të jetë vepër individuale e dikujt, përveçse vepër e nji populli të tërë, bile e brezave të tërë të nji populli. Këtë mendim ka edhe Edit Durham e cila shpreh këtë konsideratë për ligjet dhe kanunet:

"Ligjet dhe kanunet që i atribuohen Lekës, duket qartë se janë më të hershme se shekulli XV, pra se koha kur thuhet se ai ka jetuar. Ndoshta atyre ligjeve ujanë bindur luftëtarët e panjohur me armë bronzi që dalin nga varrezat parahistorike".

Sigurisht nji lashtësi e tillë ligjesh âsht marramendëse, por padyshim ato janë përmirësuar gjatë shekujve në përshtatje me zhvillimet që nuk kanë qenë të pakta. Por nji gjë nuk ka ndry­shuar kurrë, bindja e malësorëve ndaj këtyre ligjeve dhe vetëm ndaj tyre. Malësori e ka respektuar "parinë" e vet, të cilën e ka zgjedhur vetë për të zbatuar këto ligje. Por askurrë nuk ka pranuar të jetë i shtypur e i shfrytëzuar prej "parisë" së tij. Në këtë kuptim ai ka lindur, ka jetuar dhe ka vdekur si nji "mbret" në pronën e vet të vogël, po të shtrenjtë. Kjo âsht e vërteta e pamohueshme. Të tjerat nuk e di se çfarë janë.

Së fundi, përveç kodeve të kanunit malësori ka edhe kodin moral që âsht i painjorueshëm. Ai e respekton plakun e çdo rangu, por kur ky plak nukjep drejtësi të paanshme dhe ankesat ndaj tij bien në vesh të shurdhër, në instancë të fundit bëhet vetë plak për pronën dhe njerëzit e tij.
Pronën e tij, të drejtat e tij dhe njerëzit e tij nuk guxon t'ia nepërkëmbë kush malësorit. Ai ka krijuar pikërisht për këtë institucione të ndryshme apeli, deri te institucioni i pakorruptue­shëm i "vogjëlisë". Nëqoftëse asnjë nga këto institucione nuk i jep drejtësinë, gjë që nuk âsht e mundur, nuk duhet harruar që malësori ka edhe nji "institucion individual" që âsht pushka. Por tek ky "institucion" i fundit ai shkon vetëm atëherë kur thika i ka mbrrijtur në koc dhe nuk ka ku të vejë më.

Pas çlirimit të atdheut, siç duket, kërkohej nji "eureka" për ta kriminalizuar emrin e bajraktarit të "Maleve". Dhe "eureka" u përhap si nji metastazë në të gjithë literaturën shqiptare, deri tek tekstet e "këndimit" që kishin në çantat e tyre femijët e vegjël të shkollave. "Eureka" kishte hapur,jo thjesht rrugën e krahasimit të bajraktarit me beun, por edhe atë të njëfarë njësimi të këtyre dy figurave krejtësisht të pangjashme. Koha âsht e çuditshme, ajo heq e vë baltë sipas interesave të atyre që janë lart.

_______________________

Copyright © Malcia 2005-2009