Kultura

- Arti

- Filmi

- Teatri

- Fotografia

- Moda/Modeling

Kritika Kulturore

- Identiteti

- Gjuhsia

- Tradita

- Humbja e Identitetit

Muzika

- Lahuta

- Fyelli

- Koralet

- Vallet

- Malcia & Muzika Magjype

Vajtimet

Filozofia

- Parasokratiket

- Platonistet

   -  iluminizmi

- Post Filozofia

   - ontologjia

   - hermeneutika

   - postmodernizmi

   - diskursi i fuqise

   - dekonstruksioni

   - egzistencializmi

   - modernizmi

   - strukturalizmi

Kontributi i Elementit Katolik Shqyptár në Lám te Atdhetarís

Marin Sirdani

Per me mújt me énd e me kuptue aq sa duhet kontributin e elementit katolik shqyptar në lám t'atdhetarís, duhet me pás parasysh gjendjen e kombit tón, si në pikpamje politike, ashtu edhe në pikpamje fetare qysh nder kóhët e para të kristjanizmit e deri nder kóhët tona. Lypet nji traktim i atíll sepse çeshtja komtare shqyptare, si ka me u pa, ka qén perhér në ma të madhen lidhni me çeshtjen fetare-katolike. Sikur flirtja e vjeter, thót Shuflai, kje si nji kufi në pikpamje besimi. Këtu kufizóhen sot katolicizmi, ortodoksizmi e islamizmi". Âsht pra kjo nji çeshtje jo vetem e dobishme por edhe e nevojshme me u skjarue mbi veprën që zhvilluen në favor të komit pjestarët e njanës nder tri besimet e respekëtueme prej Statutit të Mbretnis Són.

Po në nji peshim kohe aq të gját, ku duhen zhvillue jo vetem ndodhít e rrethanat, por ndonjihér edhe situata e vendit, per mos me shkue teper gját, kemi me pershkrue vetem pikat që víjn me qít në shesh aktivitetin e katolikut shqyptar në lám t' atdhetarís per rreth të sa shekujve, deri në kohen e Turqve të Ri. Prej asáj kohe deri nder ditët e sodit kemi me e vijue në nji numer tjeter të ksáj riviste.

Do dijt se qysh nder kóh të para të kristjanizmit edhe nji numer i mirë shqyptarësh e mori mbrapa ket besim. Ky numer shkoi gjithnji tuj u shtue, kshtuqi në shekujt e parë të ktij besimi nder shum gjytete kjenë ngrehë seli ipeshkvnore si per tregim, - n' Amante (ngjat· Vlone) në vjetë 344; në Shkoder, 392; në Matje, 392; në Durëc, 424; n' Apolonje, 431; në Bylis, 431; në Djokle, 451; në Vlonë, 458; në Skampa, 458; në Prezrend, 458; në Shurdha Sarda, 592,18. Mbas rregullimit politikuer në shekullrr të IV e të V, Salona e ba metropolija e Dalmacis, Shkodra / per krahinen Prevalis, e Durrci per krahinen e Epirit të Ri. Ipeshkvij e lliris e t' Epirit duken shpesh në historin e shtatë shekujve të parë të kristjanizmit, e sidomos në historin e Koncileve, si antarë të fortë të fes katolike kundra crezive

Gjytetet prej Arbe (Rab) e deri në Vlonë ishin mje në të VII shekull nen influencen kryesore të Prendimit. Në ket pikpamje nuk shkaktoi farë shrregullimi e damja e Perandoris Romake (395), mbas së cilës Dalmacija mbeti nen Prendim në sa Prevalitanja e Epiri me Lindje. As fakti, se në vjetin 535 ipeshkvijt e prevalitanjes ran nen metropolin e Justinjanës së Parë, e prandej nen influencen greke, nuk shkaktoi ndonji pengim^.

Nder të gjitha ato vende, ku qysh motit ishin nen influencen e Prendimit, krishtenimi mbajti nji karakter latin. E mbajti ket edhe atëherë, kur cari Leon Izauriku (732) dau Epirin e Ri e Prevalitanjen bashkë me Italin e Jugut prej kishës rromake, e i shtroi nen patriarkatin e Konstandinopolit. E mbajti edhe atëherë kur u themelue kisha serbe autoçefale (1219). Ipeshkvijt e Dalmacis së Jugut e të Shqypnis së Veriut u ban pshtetje kryesore të Papës në luften e madhe kundra ortodoksizmit në Ballkan në kohen turke

Kjo lidhni kaq e vijueshme mbrrijti n' apogjen e vet me Balshajt e me Gjergj Kastriotin, e shqyptarët nuk e dijten vedin kurr per ma Qysh nder kóht e para të kristjanizmit u perdorote në vendin t 'onë, si gjuhë zyrtare, shtetnore e kishtare, ku latinishtja e ku greqishtja: në Shqypnin e Veriut e në të mjesmen latinishtja me ndonji perjashtim; greqishtja në të jugut. Si ishin dy gjuhë zyrtare të kishës, ashtu ishin edhe dy rrite, ase menyrë se si me krye zyret fetare: rriti grek e rriti latin, por besimi ishte i njinjishem n'anekand Shqypnin.

 Të damit e parë fetar në Shqypni ndodhi në shekullin e XI kur per shkak të skizmes s' orjentit, që dau kishen greke prej asáj të Romës fiset toske pergjithsisht iu pshteten kishës bizantine, në sa fiset gege i ndejen besnikë kishës së romës. Kjo dasi i shkaktoi nji dam të madh vendit tonë jo vetem kahë feja por edhe kahë kombsija, perse me ket dasi perfituen të huejt me luejt politiken e vet per dam të komit shqyptar. Me pasë nji ide të kjartë mbi çashtjen në fjalë do kthye mendimi te situata politike e Shqypnis qysh do shekuj perpara skizmes.

 Si dihet, kahë mjedisi i shekullit të VII, Herakliu i I, perandori i Bizantit, nziti serbët, që ene ishin në Rumenin e sotshme, me u lshue në shpinë arave e me i qitë prej Ballkanit. Ktyne, si e çuen në vend dishirin e atij perandori, u kjenë lshue në shperblim, posë vendit që prej tyne pat emnin Serbi, edhe Bosnja, nji pjesë e Dalmacjes e do vende në Prevalitanje. Prej këndej shkuen ma vonë tuj u shperda neper vende tjera të Ballkanit, e trajtuen disa qandra nen kryesi të do krenve të quejtun prej tyne Zhupana. Deri në shekullin e XI kta zhupana u sundojshin krejt më veti, po atëherë njifarë Stefan Dobroslaw fitoi njifarë të drejte mbi të tjerë, e i biri i tij Mikaeli (1050-80), mori titullin Kral, titull i cili ikje njoftë prej Papës Gregorit të VII. Në ket kóh edhe Shqypnija e Veriut me nji pjesë të Malit të Zi kishin nji zhupan të vetin, i cili njofti sypranin e Mikaelit.

Mirëpo as në Shqypnin e mesme e të jugut nuk vonoi e u furë nji popull i ri, Bullgarët (861), të cilët mbas do kohe, si edhe Serbët, mueren sundimin e vendit, por, në Shqypni, u mbet Serbve, te e mbramja.

Me kto dominacjone elementi shqyptar shkoi tuj bjerrë per herë e ma fort, tuj u slavizue, e me gjith kryengritje, që ban disa heresh per me u dalë doret, u duelen zakonisht të pa dobi. Por me gjith mni që kishte njani element me tjetrin ishte dishka që deri diku i avitetë: besimi i perbashkët. Serbët, që qysh me të VII shekull ishin nen ndigjesë të Kishës Latine, në vjetë 1288 iu pshteten Kishës Greke. Ktij ndrrimit Shqyptarët që gjindeshin nen reje të tyne nuk iu perkrahen pergjithsisht e kta vlefti per me e mbajtë ma të gjallë dasin me ta.

Papët e Romës, per me i vu nji pendë rrymës së bizantinizmit e slavizmit, e mos me e lanë me ba krejt të veten kudra kishës shqyptare, u kujdesen qysh me kóh me çue nierz të zotët sidomos me kryesue selit krye-ipeshkvore të Tivarit e të Durrcit e me ngrehë qandrra mungarësh sa ma shum në vendin t' onë.

Në tjeter anë edhe kryetarët e kishës greke, të perkrahun prej sundimtarve të Bizantit e të Serbis, me qandrra Ohrin e Pejen shkuen tuj shkputë prej kishës katolike ku njanin e ku tjetrin djeçez

"Në metropolln e Durrcit (Shqypni e mjesmedhe e jugut), në të XIII e të XIV shekull, hypja e zbritja e inf1uencës katolike, anasjelltas ortodokse, shko te paralel me ndryshimin e auktoriteteve politikore. Ndermjet Lindjes e Prendimit ndrrojshin mendim nierzt e mdhej civila, ashtu edhe ndrroheshin· ipeshkvijt e njenit e të tjetrit besim. Me gjith ket, lufta e gját e Papatit me Bizantin mbi vendin shqyptar, nuk muer kurr formë të këqia. Per fanatizem fetar nuk bahej aspak fjalë: perkundrasi gjinden sheje, që këto rise nuk i kanë rrejtë kurr pengimet fetare. Ka sheje të qarta të simbjozës së paster ndermjet katolicizmit e ortodoksizmit.

"Bujarët e mëdhej shqyptarë përgjatë bregut t' Adriatikut ishin katolikë. Por permbrenda, kahë ana e Ohrit, ashtu edhe vetem në Krue, deri në t' ardhun t' Anxhovince (1272), sundojnë influenca· greke. - Dekretet e Papës së vjetit 1…19 të

drejtueme, me rasë të kryengritjes së madhe kundra Serbve, kryetarve të familjeve princore të Muzakejve, të Matarangut, t' Arjanitve, të Blinishtve, të Jonimve, i quejnë "dilecti filii" edhe "viri catholici⁶.

Intelekëtualt shqyptarë t' asáj kohe, pa se popujt kufitarë tuj perzie iden "Religion" me iden "Shtet" po ishin jo vetem anmiqt e katolicizmit në Shqypni, por edhe të kombit shqyptar, pse me ndjekë skizmen atëherë ishte rrezik evident me mohue edhe kombsin e me pranue kombsin serbe, greke a bullgare, i vune per ball kishen shqyptare, e me ket mjet luftuen e dikur duelen ngallnyesa. Shofim prandej se aty e mbrapa çashtja shqyptare e çashtja katolike shkojnë ngjitas, e mprojsat e kreshnikët e katolicizmit janë njiherit edhe mprojsat e kreshnikët e kombit fonë.  

Nji nder ma të parët mprojtsa të ksajë ide kje françaskani, Gjoni de Plano Carpino, krye­ipeshkev i Tivarit (1248-1252), i cili sajoi "me perba me Shqyptarë nji qanderr të fortë të katoliçizmit në tokë shqyptare". Me ket program i doli ktij prelati me kthye në prehen të Kishës Katolike në vjetë 1250 disa djeçeze të Shqypnis qandrore.

Sigurue vogjlija se nuk ishin lshue doret. filluen me u marrë vesht njani me tjetrin, e nen prisi të disa krenve e të klerit, shkuen tuj u ba reakcjon mbas reakcjonit anmiqve të fes e të kombit. Me gjithkta mbretent e Serbis që kishin qitë çeken me ba çmos e me shdukë çfardo pengimit që muejtte me u ndalue slavizimin e nenshtetasve të vet, mbasi në vjetë 1282-1356 shtruen mbarë Shqypnin, shkuen tuj i randue perherë e ma fort Shqyptarët në fe e zakone deri sa në vjeten 1318 Uroshi i II me qellim me shkimë kombsin shqyptare dha urdhen me ndjekë të gjithë [shqiptaret] ortodoksin. Shqyptarët atëherë u mblodhe n per rreth Andre Muzhakës, shqyptarit ma zemrakut e ma me randsi n' at kóh, e mbasi lidhen besë me Filipin e Tarantit, që zotnojte Durrcin, me Karl Abertin d' Anjou mbretin e Maxharris, me Mladin banin e Boznjes, e ngushtuen mbretin e naltpermendun në vjetë 1320 me u njoftë të drejtat e mos me i trazue ma në fe e zakone.

Në kjoftë se n' at kóh aq kritike per kombin t'onë u ruejten nalt ndiesit komtare i duhet dijtun fort edhe klerit katolik i cilli s'i u da popullit shqyptar në kurrnji rasë po me te mjeroi, me te luftoi, me te gzoi. Dy albanolog, nder ma kompetentat në ket landë thonë se .... në popullin shqyptar Barit e Kishës Katolike të ktij populli, para historije, ruejten nalt ndiesit komtare, ndersa ordokst mbeten ma fort indiferenta në pikpamje nacionale. "Ata që i ban ball furis greko-serbe­ortodokse,- shkruen Dr. Milan v. Sufflay - kjenë veterant e Kishës Katolike, Benediktint, të cilët, tuj ndertue kuvendet e veta j ashta gjyteteve e në zemer të popullit shqyptar nder male pshtuen Shqypnin prej ortodoksizmit, si ma vonë Françeskajt e pshtuen prej islamizmit.

Ket të vertetë të patrandshme të veprimit të klerit katolik, din Zoti dhe e dishmoi në ndonji rasë edhe shtypi jonë Fletorja e Tiranës "Vullneti i populli" (v. I. Perjudhë e II, n. 2 (36). fq. 2, v. 1930) "Veprimet e klerit katolik per atddhe janë aqë të vjetra sa âsht robnija e kombit fonë deri në diten e Indipendecës" - e nji tjeter e të njajtit gjytet (Ora. n. 30) dishmote se: ... shkronjësi i këtyne radhve ësht i bindur dhe fort i gëzuar që të shpallë an-e­kand qe Kisha Katholike është e vetmjaia organizatë fetare në Shqipëri e cilla ka permbqjtur gjithnje të gjalla traditat shqiptare edhe pasë roberimit të Shqipëris!"

Levizjet shqyptare per me u emançipue prej Serbve deri me deken e Car Stefan Dushanit duelen pa fryt e vetem vjeften per me mbajtë gjallë ndiesit komtare, por me deken e tij (1355), qeveritarët e krenët e vendit që kishin pasë sundue n'emen të tij u dek1aruen princa e dukë në veti. Nji nder kta Zotn që i dha ma të madhin të trandun perandoris serbjane kje nji kryetar shqyptar i Balesit.  Ky, porsa diq perandori i naltpermendun ban per veti Lekët e Malícis e msyni Shkodren, e mbasi qiti prej atij gjyteti Serbët e antarët e tyne, mori qeverimin e vendit e u çfaq dukë në veti^.  Per me shkputë çdo lidhni me Serb e per me bashkue Shqyptarët jo vetem politikisht por edhe fetarisht, si edhe per me fitue simpatin e popujve katolikë t' Europës, Dukë Balsha i I me të bijt, që ishin ortodoks, në vjetë 1368 i derguen Papës urbanit të V, ipeshkvin e Shasit, per me e lajmue se kishin kthye në prehen të Kishës Katolike me nji shumsi populli.  Shqyptarët të dishruem per liri, mzi që priten e u bashkuen me at Dukë, e si në protestë të zotnimit të Serbve ata që paten marrë ortodoksin kthyen në katoliçizem. I biri i tij, Gjergj Ba1sha i I, tuj ndjekë programin e t' et, mbrrijte jo vetem Gegnin e Tosknin, posë çameris, por edhe krejt Malin e Zi, nji pjesë të Dalmacis, deri në Selenik e Trau, e nji pjesë të madhe të Maçedonis. Me fjalë tjera ky ngjalli perandorin ilirjane të dikurshme, e mprojti Shqypnin prej të huejve, tuj vu perpara Serbët, Boshnjakët, Napolitanët, Bullgarët e Turqit.

Qysh me kot kóh e deri që kje pushtue dheu i jonë prej Turkut, e edhe atëherë shumica deri me 1640 Shqyptarët të thuesh mbarë, ishin katolikë ku me rritim latin e ku me rritin grek, e vetem në Dibren e Siperme ishin edhe Bullgarë ortodoksa e Shqyptarë perzietas.  Biemmi, tuj folë per Svetigradin thonë: "Mirrte mbrapa ky popull besimin e kristenë, por të prishun prej erezive, e jo mbas dogmave të Kishës Romane, që ishin besue prej Shqyptarve.  Ky persuazjon, se Shqyptarët mbarë janë katolikë, ase kisha e Shqyptarit âsht kisha katolike, i mbetun prej atyne kohve neper Slav ngjati deri vonë. Emzot Pjeter Bogdani në në vjetë 1685 (Cuneus Prophetarum) në parathanje shkruen se Shkiet, per antonomazi fes katolike i thonë ''Arbanaska vera".

"Ipeshkvijt e Krues e Krye-ipeshkvijt e Tivarit luejten nji rroI të madh në gjysen e·parë të XIV qindvjetë si nder perpjekjet per bashkimin me kishen serbe, ashtu edhe nder kundershtimet e hapuna ndermjet të mbretenve serb e të papës e nder projektet per luften e Kryqtarvet.

Por të huejët, që nuk e shifshin 'në sy të mirë nji perparim aq të madh të Shqyptarve, u lidhen ndershej vedit e ban çmos deri që u duel me e shpartallue at perandori. Kshtuqi me deken e Balshës së III, 1422, mund të thohet se ajo perandori mbaroi, e vendet që pershijte ajo u dan ndermjet të feudalve shqyptarë.

Dobit që i rrodhen Shqypnis prej familjes balshjane kshtu i permbledhë Fan Noli në historin e vet: "Përkundër, se jo vetem i dha Shqiperisë dy çliraryes të shkelqyer, si Balshen I dhe Gjergjin e I, qe zgjuan në zemer të kombit spirten e indipendencës, me ndjenjen e forcës së bashkimit dhe shijen e liris kombëtare, po i lanë si trashigim dhe Kishen Katholike, e cila i solli mprojtjen e Papës dhe perkrahjen e fuqive Katholike të Prendimit, mbi të dilat u pshtet me vonë Skanderbeu per të nisun fushaten e tij të paharruarshme. "

Mbas pak kohe që u tokoi Shqyptarve me e shijue lirin komtare, pse u shduk rreziku i slavizmit e i bizantinizmit, iu pertrij nji rrezik i ri e shum ma i damshem. Ky rrezik u vijte prej Turqve Osmanli, të cilët në ket kóh ishin tuj u furë aty-këtu neper dhena të Balkanit. Kahë mbarimi i të XIV shekull (1389), Turqit u shtrijn kah ana e Serbis, edhe në nji luftë të madhe në fushen e Kosovës, afer Prishtinës, luftuen me Serb, të citët ndimoheshin edhe prej njaj ushtrije shqyptare nen Balshen e II. Mbas ksajë lufte Balsha i II u kthye me Shqyptarë në vendin e vet, po edhe atje e ndoqen Turqit e i moren Kosturin, Beratin, Shkodern e Drishtin. Këtu e mbrapa gjytetet shqyptare shkuen tuj ndrrue zot shpesh e shpesh, e levizjet u ban gja ezakonshme.

Të trembun prej ktij rreziku të ri feudalët shqyptarë tuj mos i pa gjasen me i ba ball veças, u ngushtuen njani mbas tjetri me kerkue perkrahjen e Republikës Venete, e cilla ishte atëherë e vetmja që dukej se muejte me u matë me Turk. Kjo republikë u epte gajret e i nzitëte shpesh princat shqyptarë me i ba ball Turkut, por ndonji herë kur s' i shif te gjasen e qindresës e kshillote me ba pagjë me ta. Më sa tjera herë as në ket shteg kleri nuk u struk më nji rrezik kaq të madh, por ku me princa. e ku me popull i qiten pengim mbas pengimit zgjanimit të Turkut. Meritimin ma të madhin që u bashkuen Koja, duka i Dajës, e Dimiter Jonima, kundra Turkut në vjetë 140l e pat françeskani Magister "Nicolaus de Scutaro; i në vjetë 1405 shkasin ma të madhin me e qitë ushtrin turke prej Shkodre e dha nji françeskan tjeter "Frater Franciscus de Scutaro.

Nen kercnimin turk as ndima e Venedikut n' at kóh nuk vjefti aq perse në vjeten 1410 prej friget mos të bjerrin tregun u lidh me te me i dhanë nji tribut prej vendet që kishte në Shqypni. Princat shqyptarë atëherë s' ipaan pshtim vetit veç me njoftë sypranin e Sulltanit. e per siguri se do t' i rrijshin besnikë e do t' i paguejshin tributin me rregull, pranuen me lanë neper kshtjelle të veta ushtarë turq, per ndryshej mbetshin të lirë me qeverisë mbas kanunit e zakonit të vendit. Me gjithkta, populli, e disa herë edhe princat vetë, që s'muejshin me pa ushtrin turke nder vende të veta, u bashkuen e i qiten jashtë, e kshtu u shkakëtuen lufta të paprashme ndermjet Shqyptarve e Turqve, e si dishmon Gjon Muzhaka (Muzaka, Iiopt, fq. 274), s' kishin mbetun vetem pleqt, se të rijtë ishin vra të thuesh të gjith nder lufta kundra Turkut.

Kshta ishte gjeja e Shqypnis kur në vjeten 1443 Skanderbeu prej robnije kthehej në vendlemje. Ky "Defensor fidei" e "Athleta Christi", i bazuem në programin "Fe e Atdhe" permblodhi edhe nji herë, si parandej Balshajt, Shqyptarët më nji, kren e vogjli.

Skandarbegu, thót Baldacci, tuj i dalë zot fes së të Parve të vet, kje ma i pari që i bani Shqypnân me u njoftë prej botës mbarë, në mënyrë që çashtja komtare-shqyptare âsht në mq të madhen lidhni me çashtjen fetare". E njimend nen prisi të tij, per njizet e kater vjet, katoliku shqytar e bani deken si me le tuj u per1a me ushtri të panjehuna të Turkut, të prime prej generalave ma të mirve e deri prej Sulltanave: ma teper, vuni perpara njiheni dy shtet ma të mdhat e asáj kohe, Turkun e Venedikun. Kshtu, si shprehet Barleti, u dukshin të perstrijme edhe nji herë kóht e lumnueshme të Burrit e të Lekës.

Historjakët e vjeter të Shqypnis e pershkruejn me kto fjalë entuzjazmin e popullit shqyptar t' athershem: "Shprehje gzimi e shendri' u ndieshin anekand, e ishte nji entuzjazem aq i madh sa mzi që pritshin me ra në luftë kundra turkut per me provue trimnm e besnikin e u dote ma ba çmos per me i ndalue që mos t' u shtyshin nder viset e turkut, pa pasë urdhen. Kur ndiejshin se po kthete Skanderbegu prej lufte, kahdo kalote, populli mbarë i dilte para edhe u pergzote me te: kangë, valle, gjimimi i topave, i trompetave e i kumonve, zotnoshin ajrin prej brohorije.

Nji ndimë të madhe, morale e materiale, e pat Skanderbegu edhe prej klerit katolik. Kta e ndreqen dy heresh me Dukagjinin: i ndejen perbri per me iu gjetë në çëfardo nevojet: u suellen neper dhena të krishtena per me i bashkue pare e ushtarë; mbajten nalt moralin e popullit; e prej mbarë krishtenimit t'Europës. Nder tjerë Pal Egjllorin, Anden de Meul, Gjergj Kuken, Eugjen Sumen, Gjonin de Albania, Barletin, Tivaradije të madhe per sherbime që i ban atdheut n' at kóh.

Me fjalë tjera, po t' i kishte mungue perkrahja e sinçertë e klerit katolik, Skanderbegu, me gjith ato cillsi të jashtzakonshme që pat, nuk kishte muejtë me mbajtë nalt moralin e popullit, nder kóh aq kritike, as zani i tij nuk kishte ba aq bujë n' Europen mbarë.

Sa me pa ma kjartas se katoliku shqyptar i asaje kóh nuk kje vetem fetar por edhe atdhetar i vertetë, po çekim ndonji tregim. Në mbledhjen e parë të pergjithtë që u ba në Lezhe me 2 Marc 1444, mbasi njaj zani princat e krenët shqyptarë e zgodhen Skanderbegun per "Kryetar të pergjithtë t' ushtrive aleate", Pal Dukagjini, nji nder princa ma në shej t' asáj kohe, kshtu shprehet: "Ishte ajo nji rasë e bukur, me e diftue seicili zellin per të miren e fes e t' atdheut, tuj mbledhë mbarë nierz të zot per armë, me ia viu perball Thrkut, e ashtu edhe me numer me muejtë me u matë me te.” Në luften mandej që i tokoi Skanderbegut kundra Venedikut, posë Lekë Dukagjinit që ishte shkaktari, e Pjeter Shpanit e Lekë Dushmanit, që ishte rrejtë se Skanderbegu kishte pasë gisht në vrasen e Lek Xakaris, princat e krenët tjerë jo vetem u mbajten me Skanderbegun, por edhe e nxiten me i deklarue luftë asáj republike, per me ia mbushë menden kujdo se princat shqyptarë nuk bajshin ma me u shkelë vendet e tyne prej të huejve si kishte ndodhë gjashtë vjetë perpara me të ngratin Kont Shtjefnin, Zotnin e Ulqinit, të cilit i kje rrembye zotnimi i të, parve.  Nji shembull atdhetarijet kundrohet edhe në testamendin e Lekë Xakaris, princit të Dejës, e Koronës, princit të Beratit, që i lanë vendet e veta Skanderbegut në trashigim.

Por, mjerisht, kjo kóh e lume per vendin tonë nuk ngjati, pse me deken e Kreshnikut tonë, 1468, mbas njaj mbretnimi prej 24 vjetsh, të kalueme në luftë kundra turkut, per lirin e Shqypnis e mprojtjen e Europës, tuj u vorrue në dhé trupi i tij, bashkë me te u shti në dhe edhe Shqypnija e lirë.

Me deken e Skanderbegut, Shqypnija mbet pa at pris, i cili jo vetem i pat dhanë shpi të mdha me nji numer të vogël luftarësh. Pal Egjllori, i cili mbas fjalës së mbretit të dekun kishte marrë rejen e sundimit në vend të trashigimtarit ene foshnje, ishte i zoti i fjalës, i kshillit e i pendës, por jo i armës. Po të kishte pasë Shqypnija fatin me pasë nji gjeneral të zotin me bashkue e me organizue vendin në ket kóh kur Sulltan Mehmeti i II ishte i xanun me lufta në Persi, e s' i dilte me e msy dhen tonë me nji ushtri teper të madhe, patjeter se Shqypnija muejte me qindrue edhe per nji kóh të gját si shtet i lirë. Por tuj i mungue nji nieri i atill me i marrë kamen Skanderbegut, çdo shpresë per nji fitim te fundshem ishte e kotë. Me gjithka Shqypnija e ligshtueme prej lufte, e vorfnueme prej atij farë burri, e lanë mbas dore prei Europe, muejti me perkrahje të Venedikut me qindrue kundra kolosit turk edhe per njimdhetë vjet rresht.

Dy herë në vjetë, në kóh të korres e të vjeles, në prendverë e vjeshtë, vishin ushtri turke rregullisht perpara Krueje, Durrci, Lezhje e Shkodre, e në qandra tjera, tuj shkretnue vendin me zjarm e hekur, per me i ngushtue ashtu me iu dorzue, por frymzimi i heroizmit të Skanderbegut ishte ene aq i gjall nder zemra të shqyptarve sa s' i lshuen nji pllambë dhe per pa e la perpara mirë me gjak.  Deri tuba vajzash shqyptare, mblidheshin rregullisht krye tetë ditve mbi kshtjellet ku ky kishte mbretnue, e në mjedis t' ushtimit të topave e të nierzve të vram kndoshin në valle këngë trimnijet mbi Skanderbegun, per me u dhanë gajret të vetve me luftue e me dekë si burrat, njashtu si paten luftue e dekë të parët e tyne.

Nder të gjitha kta të msyme na kanë mbetë të pershkrueme vetem dy rrethimet e Shkoders (1474, 1479) e aj i Krues (1477). Në vjeten 1474 nji ushtri e madhe turke nen komanden e Sylejman Pashës hini në Shqypni edhe mbrrijti drejt në Shkoder, e e rrethoi në të gjitha anët. Po Shkodra, megjithse nuk i erdhi ndihmë prej kurrkahi, qindroi aq trimnisht, sa mbasi Sulejman Pasha bori pjesen ma të madhe t' ushtris, u bajtë prej Shqypnije.

Shi në ket vjetë, 1474, Princ Gjon Kastrioti i III, trashigimtari i fronit të Kastriotve, nuk dihet se per ç' arsye lanë nen mprojtje të Venedikut shtetin e vet, me konditë me i a lshue kur do ta shif te me udhë me kthye, vojti me t'amen në trani (Itali). Kshtu nji pjesë e Shqypnis hini nen mprojtje të Venedikut, e shka ishte e pushtueshme prej Turkut u vu nen qeverim të njaj nipi, prej motre, të Skanderbegut i bamun muhamedan.

Tuj iu dukë Sulltan Mehmetit të II turp e marre me zatetë para nji vendit aq të vogel të Ballkanit, në sa Europa mbarë dridhej prej tmerrit ushtris së tij, me 1477 u nis vetë me nji ushtri 150.000 vetësh edhe mbrrijti afer Kruje. Fitimet e para u dukshin kahë shqyptarët, por mbas tremdhetë muejsh rrethim, mprojsat e atij gjyteti tuj mos shpresue ndimë prej kurrkahi iu dorzuen me 15 Qershuer 1478, me konditë me i lanë të lirë me dalë me armë e me plaçka. Sulltani i pranoi konditat, porse, marrë dorzimin e fortesës, bani me ther burrnimin, e grat e fmit kjenë çue rob nder dhena të Turkut.

Prej kndej Sulltan Mehmeti i II, lshohet me urdi tuj djegë e tuj shkretnue vendin kundra të vetmit baluard që krishtenimit i kishte mbetë në Shqypni, kundra Shkoders. Ky gjytet ket herë ruhej vetem prej njaj ushtrije të vogel 1600 vetësh. Turqit me të msyme të padame u rreken me marrë muret e gjytetit, por të rrethuemt kundershtuen sulmet turke me trimni të pashoqe. Bahej nji luftë që deri m' at herë s' i ishte pa shoqja: nierz të dishpruem luftojshin kundra njaj ushtrfje që turrej me dishprim me u rrasë në gjytet. Të msymet e bame me 22 e 27 Qershuer kjenë per të dyja lagjet ma të mndershmet: tuj kapercye mbi trupen të shokve të dekun, mbrrijten ushtrit anmike me shti në dorë nji copë të murit ku ngrehen flamurin e Turkis. Romanin (Storia documentata di Venezia, vol. IV, fq. 382) dishmon se me 27 Kallnduer t' asáj vjete kishte pasë ardhë në ndimë të Krues edhe Princ Gjon Kastrioti. Në mjes të mprojsave të gjytetit të rrethuem ishin edhe dy rregulltar, Domenikani, Pater Bartolomeu e sidomos Françeskani Pater Pali, prej Matit, të cilit me fjalë të zjarrta e me tregim ndizshin zemrat e luftarve, perkurret aq me hov kundra të parit që ishte tuj ngulë flamurin, sa ia rrmen prej dore, çon "jeniçerin" shul perpjetë edhe e plandosë dekun në fund të murit të kalas. Mbas tregimit të tij mprojsat e kshtjellës ran si bisha n'anmik e u duel me la lesh me ta; kaq, sa, posë të varruemve mbeten dekun 12 000 Turq, në të rrethuem vetem 400. Per me ligshtue fatosat e Shkoders nuk i vjefti Sulltanit as ngushllimi që pat në muejin e Gushtit tuj shti në dorë Drishtin. Mprojsat e ktij gjyteti mbasi paten qindrue si burrat tuj pague mirë vedin, mbeten dekun deri ma i mbrami tuj u perla me turq. Krent e tyne u bajten në shpata e heshta rreth mureve të Shkoders per me demoralizue të rrethuemt, por nuk i lshoi zemra e vijuen në qindresë edhe do muej të mirë, e shka deri grat që si luanesha luftojshin perbri të vetve.

Te mbramja, Shkodra, ngushtue prej ujet, me 25 Kal1ënduer 1479, mbas njaj rrethimi pesëmdhetë muejsh edhe mbas njaj mprojtje heroike, kapitulloi me konditen që garnizoni edhe banorët të dilshin lirisht me armë edhe me plaçka të veta. E kur çeta fatose - katerqind e pesdhetë luftarë mbetë gjallë prej 1600 vetve sa ishin kenë kur u ndrynë per me qindrue, e 150 nder gra, fmi e pleq - duel prej kshtjelli, me armë, municjon e plaçka, duelen edhe dy rregulltarët, e nji nder ta ba palë, barte nen sjetull flamurin nen hije të cilit, ata që kishin mprojtë Shkodern, kishin pasë luftue me aq trimni. Sulltan Mehmetit, ket herë nuk i duel me hanger fjalen, pse komandari venecjan Antonio da Lezio kerkoi edhe mori prej atij disa vetë, si peng besnikijet. Shkodranët riskgjat, me perkrahjen e Republikës, u venduen nder dhena të Venedikut. Rrethimet e Shkoders e të Drishit i ban me bjerrë Turkut 45000 vetë. Me t'marrmit dorzimin e Shkoders, Sulltani e plotsoi mposhtmin e Shqypnis, pse edhe ato skele që mbeten edhe do kóh nen Venedik, Durrëc, Ulqin, Tivar e Vlonë, nuk kjenë të zojat me i ba nji reaksjon të qindrueshem. Amirali, Ahmet Gjedik Pasha, me fis shqyptar, me një flotë me 1480, ky gjytet iu dorzue. Autoriteti i Apulis atëherë per më i shporrë andej sa ma parë bani nji kundersulmim mbi Vlonë, Kaninë e Himarë. Veprimet ushtarake i drejtote "Constatino Musaehi Carli", nipi i Skanderbegut (fratello consobrino del figlio di Scanderbecco). Fiset shqyptare të Himarës e tjera ishin grumbullue mbas tij. Në nji ndeshje me ushtri turke i vuni perpara (prapoi) tuj mbytë 1600 turq e 1005 xunë rob.  Edhe i biri Skanderbegut, Princ Gjon Kastrioti i III, i thirrun prej shqyptarve kishte ardhë në ket shteg prej Italijet në Shqypni, edhe me ndimen e himatjotve theu nji ushtri turke që u dergue kundra tij, e shtiu në dorë nji pjesë të madhe të mbretnis atnore. Kryengritja u perhap në Veri e në Jug edhe mëzi u fashit ubas disa vjetësh, edhe atëherë ky u ngre e me nji popull të madh vojti n' Itali. Mbas tregimit të Princ Gjon Kastriotit të II, edhe familje tjera të para të Shqypnis merguen nder dhena të krishtena e me ta nji numer fort i madh vogjlije, sa gjytetet e katundet mbeten shqimit të shkretnueme, pse edhe ato që nuk merguen mueren malin per mos me ra në dorë të Turkut, e çdo shej gjytetnije u zhduk. Gjon Muzhaka (Hopf. fq. 276), mbasi dijton hikjen e vet, thót se “…dosi aneo quell' altri Signori d' Albania chi fuggi e chi si fe Tureo; il tutto ando in roina".

Gjendjen e mjerë të shqyptarve t' asáj kohe kshtu ia kjan Shejti At Papë, Pali i II, Filipit, Dukës së Borgonjes: "Shqyptarët disa janë mbetun në luftë dekun, disa rrethue gjithkahë prej mjerimesh. Gjytetet që parandejshin per ne nji murojë kundra turkut ran nder duer të tyne. Popujt e aferm, që banojne bregun e Adriatikut, tuj pase parasysh rrenimin e plote, dridhen. Gjithkund frigë, gjithkund vajë, gjithkund dekë e robni kemi parasysh. Âsht mjerim me ndie, se si âsht çatrafilue gjithshkahja. Nuk mund t'i shofin nieri pa derdhë lot lundrat e ketye refugjatve që msyjnë limanet e Italise, familje të zhguluna prej votrave të veta, tuj ndejë buzës së bregut të detit, çojnë duert kah qiella, e mbushin dhën me vajë e ankime.”

Qysh me ket kóh, që u zhduk të thuesh faret aristokracija e naltë, influenca e kishës u ba shum e madhe. "Priftent e ipeshkvijt vetë atëherë ishin luftarë të rrebët, që iu pershtatshin çarkut të vet. Prej maleve të Zetës deri ne Oher e në Himarë shifen prova të shformimit të fiseve të organizueme në fuqi hjerarkore shtetnore”.

Kjo influencë e klerit vijoi per gjith kohen që mbretnoi Turku nder ne. Edhe në kohen e mbrame të ktij regjimi per çdo punë me randsi në Malsin e Madhe u lypte perkrahja e Emzot Serreqit; per Dukagjin e Imzot Shllakut, e per Mirditë e Emzot Doçit. Vetem fjala e Emzot Shllakut bani që në vjetë 1921, t'u shpartallote aty per aty lidhja e Dukagjinit, me Serbi, e Marka Bozhit, nenprefektit të Gucis, iu desht, per me pshtue kryet, me dalë jashta kufinit, me gjith agjentat e vet, mbrenda 24 orve . 

Po me gjith kta mjerime shqyptarët nuk ia dan luften turkut, sidomos Mirdita, Dukagjini e Malet e Mdha në Gegni, e Himara në Toskni i qiten aq trazime sa te e mbramja e ngushtue Sulltani me ra në padi me ta me kto kondita:

1.      liri të mbrendshme fetare e qeveritare pa kurrnji nderhymje të zyrtarve a t'ushtris turke;

2.      në shej se njifshin sypranin e Sulltanit, ka njiqind pare per tym krye vjeti,

^3.        në rasë lufte me të huej, do t'i dergojshin ka nji sojmend per shpi, me kryetar e flamur të vet^.

Kto të drejta të naltpermendura u ruejten deri diten që u bajtë Turku prej Shqypnije.

Me kondita t' atilla shqyptarët filluen disi me u perpjekë me Turk, e tuj kenë gjytetet e katundet e pabanueme, nepermjet të disa krenve që kishin marrë islamizmin, u venduen kokrra kokrra familje të krishtena, me konditë mos me i trazue në fe e zakone.

N' e parë qeveria turke e sundoi vendin me qeveritarë turq, e kishin garnizone në se cilen qander. Banorët e ri të gjyteteve, me të perpjekun me ushtri, e sidomos per me pshtue prej mnis së tyne nder rasa që kishin ngatrresa e lufta me të krishtenë, filluen aty-këtu me marrë besimin e tyne.

Perpjekjet e lidhjet e shqyptarve me turk ishin atëher sa per faqe, pse s'muejshin me e hjekë mendjet amelsin e njaj atmes së lirë. U bajshin mbledhje, u mirrshin vendime, u sajoshin plane per me i dalë doret. Lidhja shkoi tuj marrë aq të hapët sa në vjetin 1593 pershite krejt elementin kristjan të Ballkanit. Papa edhe disa Fuqi të Mdhaja të Prendimit ishin të perzieme n'at lidhje. Zjarrmi kryesuer i levizjes ishte Shqypnija e kryeqandra Lezha. Në krye të krejt levizjes ishin princat kishtarë: metropoliti i Ohrit, ipeshkvi i Lezhes, patriarku i Pejës e ipeshkvi i Korculës, e Kshilli i pleqve ishte dora e djathtë (ndima ma e madhja) e tyne. Në kshillet e fiseve bashkpunojshin pranë kryetarve, edhe kleri, i nalti e i ulti (1602 due vescovi, il ministro e frati Osservanti, preti vecchi et primati di questo regno d'Albania).

Edhe per vendimet e mavonshme, shum ma të randsishme, e mueren nisjativen prelatët; ktyne ua ngarkuen edhe zbatimin.

Kulmi i këtyne lidhjeve mbrrijti në vjetin 1620. N' at vjetë (me 11të Nanduerit) u bashkuen, se do të paguejshin teloznen, në Beograd mbi Tunen, vojvodët e Likës, të Poljicës, të Malit të Zi; mandej u bashkuen edhe krytarët e Kuçit, të Dukagjinit e të Kelmendit, që do të vendojshin per lirimin e të gjitha viseve të pushtueme, me ndihmen e Hispanasve e të Papës.

Rrolin kryesuer, sikur pa1ci i athershem i shqyptarve katolikë, e luejten kelmendasit në fundin e të XVII qindvjet kur ushtrija austriake (1689) kishte hym thell në Ballkan. Atherë me fitimin e shqyptarve kundra turqve, meritimet ma të mdhajat i pat françeskani Toma Rospasari; edhe drejtuesi i kryengritsve serb kje patriarku i Pejës Arseni i III. Nen drejtimin e tij u krye levizja e madhe e serbve.

"Nuk mund të jet pra dyshim, se influenca e kishës, perveç mnis kundra turkut, kishte per qellim, që ksenofobija edhe çashtja e pa fre e njisivet të vogla bujare, të muejte me u kapë edhe në qellime ma të nalta. U krijuen edhe lidhje të mdhaja, të cillat të perkujtojn lidhjen gadi të njikohshme t' Irokezve (1560) n'Ameriken e Veriut, që u kënduen prej Longfellovit në "Song of Hiawatha" në za.

Nepermjet lidhjeve që u mbajten në kambë per sa shekuj, të kryesueme gadi perherë prej pjestarve të klerit katolik, shqyptarët bane ma se njizet kryengritje të mdha në vendin tonë, verte se u la vendi me gjak, e s' u muejtë kurr me i dalë qellimit në skaj, gjithnji vjeften per me mbajtë gjallë në popull per gját sa shekujve dishirin e liris komtare. Nder të gjitha ato kryengritje këtu po permendim vetem tri të cillat paten perfundime ma të mdha per Shqypni. E para kryengritje e madhe u ba në vjeten 1571. Shqyptarët me shpresë se do të kishin ndimen e popujve t'Europës, porsa ndien se turqit ishin mujtun në nji luftë të madhe prej austriakve, u çuen kundra tyne. Por, tuj mos pasë ndimë prej s'jashtmi u struken persri me dishprim. Nësa vjeten mbrapa, 1572, nuk ishte shue shqimit ajo kryengritje, katolikë e muhamedan të krahinës së Shkoders, tuj mos iu ba me durue nji qeveritar turk mbi veti u çuen peshë kundra ushtris turke. Ky gjytet, si edhe gjytetet tjera atëherë, mzi që kishin fillue me marrë hije gjyteti, e Shkodra s' njehte ma se katerqind tyme, por e lidhme me male e katunde katolike, permblodhi njizetmi luftarë, të cillt nen komanden e Brahim Beg Begollit, thyen ushtrin anmike të primun prej Pasvan Agollit. Mbas ksajë lufte të madhe iu mbush mendja Sulltanit se Shqypnija do të qeverisej me kryetarë të vendit, prandej tuj lanë nji ushtri turke me komandar turk në seieillen qander, shenjoi ka nji shqyptar muhamedan me qeverisë gjytetet e krahinat e Shqypnis. Po per siguri ma të madhe, Sulltani i la shqyptarët të daheshin, si ishin kenë edhe ma para, në principata të vogla edhe s'prate me shtij fitme e grisa per me ngatrrue njanin me tjetrin, kshtuqi Shqypnija s' u ba tjeter veç nji lâm lufte ku njani beg luftoj te me tjetrin. Kto lufta të mbrendshme i mbajten në kambë per gjith at kóh të gját që zotnoi Turku në Shqypni. Disa nder kta kryetar shqyptarë per me fitue simpatin e Turqve e të Sulltanit u ban mashë e verbët e tyne, e ngatrruen muhamedan e kristj n, prishen e rrenuen çdo shej kulture e perparimi. Nji kryengritje tjeter kje ajo e vjetës 1689. Mbasi Gjon Sobieski, mbreti i Polonis, i thei Turqit per rreth Vienet, ushtrija e krishtenë i vuni gjithkund perpara turqit, e shkoi tuj ndjekë deri mbrenda disa viseve shqyptare. Krishtenimi i Shqypnis atëherë iu perkrah Austris, por ushtri të reja turke me Zherajin që kishte me vedi 100.000 Tartarë ia mbrrijten në ndimë të tyne e i dbuen Austriakët prej Shqypnije. Nenshkrue traktati i paqës ndërmjet të Turkut e t' Austris (1683) në Carlovitz,  Zheraji i ra kryq e terthuer me ushtri tartare Shqypnis mbarë tuj rroposë që me themel çdo shej krishtenimi. Kje ndjekë kleri. ndalue veprimet fetare e deri ku mbrrijti me u shty turri i tij kjenë shtergue të krishtent me marrë muhamedanizmin a me sharrue. Në ket rasë u zhduk gadi shqimit katolicizmi në Gash. Krasniqe, Lumë, Has, Mat, Diber, Bendë e Shpat. Gaspari (1671) ndifton neper kto vende gra të krishtena. - Marin Bizzi, 32 katunde prej Lezhje e n' Elbasan të krishtena. Nder këto vende kjenë ba edhe shum muhamedan per me pshtue prej teloznes^.

Në vjetë 1737 Austriakët në luftë me Turk msynë rishtas Shqypnin e paten në ndimë edhe Lekët e Malsis në luften e pergjakshme që u ba në Valjevë, prej 20,000 malcorve e serbve që u gjeten perbri austriakve nuk pshtuen veç 1.000 nder të cilit 500 kelmendas që nuk mujten me kthye ma në vende të veta por ngulen në tokë t'Austris ku mandej perban do katunde në veti. Levizja ishte ndezë edhe mbrenda në Shqypni, e Turku bani dy vjet per me e shue tuj perdorë mndyrat ma barbare, tuj shkatrrue vendin e tuj qitë faret nierzit.

"Kto kryengritje, e veçan të dyja të fundit (1689, 1737), patne nje perfundim fort të math per Shqipërinë. Pasi u mbytne kryengritjet, Turqit nisne të mundonin rendë ata qe ishin berë shkak e ata qe kishin marrë pjesë në këto kryengritje, dhe ata të mjeret s' panë nonje udhë tjeter per të zbutur zemren gjakpirëse të turqve veçse duke perqafuar fenë myslimane ... Me këtë mënyrë nisi të perhapet feja muhamedane në Shqiperi ner lufterat e

kryengritjeve kundra Turqve. Per fat të keq kjo ngjarje u bë shkak per nje ndarje per fitim të Turqisë e per të perdorë ca me teper shqiptarët.  Po âsht per t' u vu oroe se, me gjith dhelpnit, fitmet e grisat që shini Sulltani nepermjet agjentave të vet, per me mbajtë lerg njanin element me tjetrin. idea e dashtnija e kombit i bani shqyptarët me luftue sëbashku pa ndryshim feje, kundra turqve, slavëve e grekve.

Kta sëbashkut me Brahim Beg Begollin në vjetë 1572 e ngushtuen sulltanin me ndrrue mendim e me e qeverisë Shqypnin me qeveritarë. E kur pjestarët e ksajë familje u ban masha e Sulltanit i rrxuen e perkrahen Bushatlit, të cillve iu gjeten ndihmë kundra Turkut e Malit të Zi.

Nji kontribut atdhetarijet çfaqen katolikt shqyptarë edhe në kohen e Kongresit të Berlinit, e të tanë pa perjashtim perkrahen "Lidhjen e Prezrendit". Porsa u muer vesht se posë krahinës së Tivarit që ma ishte në dorë te Malit të Zi, Kongresi kishte vendue me iu lshue krahina e Plavës e Gucis, Lekët e Malcis jo veç u lidhen me banorët e atyne krahinave, por me pushkë në dorë i ban gardh natë e ditë kufit e jo veç nuk e lanë me u pershkue neper ta, por me anen e Dukagjinit shkuen e u bashkuen me ta per me iu gjetë ndimë, kshtuqi para gjith atij mori luftari Mali i Zi ngurroi e në vend të tyne lypi e u shnderruen me krahinen e Podgoricës e Ulqinit.

Po edhe në ndihmë t' atyne krahinave rrani Shkodra, Malcia e Madhe, Dukagjini e Mirdita, nen kryepari të Preng Bibë Dodës, Princit të Mirditës e të Hodo Begut. Me gjith at mori katoliksh ishin edhe tre meshtarë: D. Ndue Shllaku, prift Shkodre, e P. Gjon Grumeli e P. Luigj da Coriano françeskaj.

Ankimet e Malit të Zi para perfaqsuesve të fuqive të mdha ia mbushen menden se ishte nji lidhni e mshefët ndermjet shqyptarvet e Turkis, e Lord Grandville, Ministri i Inglis, bani që me 22 të Qeshorit 1877, t' i epej ultimatum Turkis, që t' iu dorzoshin mbrenda tri javëve malazezve visja e bregut të detit prej Tivarit e deri në Grykë të Buenës.

Per me e forcue ket vendim fuqit e mdha banë nji demostratë morale në lima t' Ulqinit, e shqyptarët në msym prej malazezve e prej 30.000 turqve të primun prej Dervish Pashës mbas sa ndeshjesh, në vjetë 1880, tuj mos pasë kurrfarë ndime prej Lidhjes së Prezrendit, u shpemdan nder vende të veta, e Dervish Pasha hini n' Ulqin e ia dorzoi Malit të Zi. Kshtu malazezt u shtrin prej Tivarit e deri në Grykë të Buenës e andej per buzë të liqenit të Shasit, neper Krajë, në Podgoricë, Zhabjak, Fundinë e Triepshë. Në caktim të mbrame të kufive me Mal të Zi, perfaqsuest e Fuqive të mdha e kishin lanë vjerrtas krahin që prej liqenit kalon kah Podgorica e Mali i Zi lypi e iu pranue me u shty deri në Prrue të That që çan per mjedis Malsin e Madhe. Kjo punë ndezi nji kundershtim të ri e në vjetë 1883, Malet e Mdha, Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati e Shkreli u betuen me u shkri me rob e robi para se me i lshue tokët e veta në dorë të Malit të Zi.

Rrypina e lypun prej Malit të Zi nuk kishte nji randsi sa me çue peshë Europen, prandej Mali i Zi, tuj mos ia pa gjasen me e shtrue me fuqi, s' i dha punës pertej e kufini kje cakëtue në breg të Cemit.

Mbasi mbaroi çashtja e kufinit, Sulltani megjithse vetë n' e parë i kishte nxitë me trajtue Lidhjen e Prezrendit, me shpresë me perfitue në shpinë të shqyptarve, tuj e pa se me at lidhje ishin ngjallë ndisit komtare e dishiri i emancipacjonit ishte perpajnue nder zemra të shum shqyptarve, xuni e intemoi Preng Pashen e të gjith kryetart e asáj lidhje. Per me da mandej elementat njanin me tjetrin dergoi me qeverisë Shqypnin qeveritarët ma fanatikët, çili nji numer të pamatun meitepesh, dha leje me u çilë shkolla me propagandë e gjuhë të hueja e shqypja jo vetem u peIjashtue, por i kje mohue tagri. Njaj propagande aq të damshme per kombin tonë u munduen me i ba reaksjon sidomos kolonit shqyptare të Rumanis, të Bullgaris, t' Amerikës e t' Italis me shkrime e propagandë, e mbrenda Shqypnijet kleri katolik mbrrijti me shti neper shkolla të veta edhe gjuhen shqype.

Kemi pershkrue deri këtu ma fort se tjeter atdhetarin që çfaqi katoliku shqyptar neper fuqin e armve, po tashti po pershkruejm, sa ma per së shkurti, vepren e tij të zhvillueme nepermjet të shkrimit, me të cilen bani me u njoftë historija e gjuha e jonë nder popuj të gjytetnuem. Verte në ket degë nuk mund të pritet shum prej tij pse per sa shekuj nen zgjedhë të nji populli që: - T’ardhurë prej Azisë (Turqit), mbetën të huaj në Europë, në vendin e Qafiravet, në ket Dar-ylqyfr, Day-ylqyfr, Dar-yl-Harb, me pushkë në dorë, kordha çveshurë, mbi shalën e kalit. Nuk muarën asnje gjë prej gjytetërimit të rilindjesë, s' kuptuanë asnjë gjë nga nevojat e ra të jetesësë. Mbetnë vetem, të izoluarë, të huaj me fqinjet dhe me rajatë lumturë nga injoranca e thellë e tyre, injorancë që e pshehënim me kënaqesinë që u epte arroganca e tyre dhe nje kujtim i mjegulluarë i pushtetës dhe i madhërisë së shkuarë.

E pra edhe me nji dominacjon aq të mnishem katolikun shqyptar nuk e lshoi zemra, po në mënyrë të vijueshme punoi për historin e gjuhen e vet.

Tivarasi, Barleti, Dimiter Frangu e Anonimët na trashiguen historin e kohve të lume të kombit t'onë –

Buzuku, Bardhi, Bogdani, Vinçenc Zmajeviqi e Jul Variboba na trashiguen giuhen shqype të kóhs së vet.

Mbas gjurmës së tyne nji numer i madh katoliksh botuen vepra në gjuhen tonë, që per shka dijm deri më sod mund të rend ohen kshtu:

Prej vjetës 1555 deri në vjetë 1700 njofrm 16 vepra e 14 autorë nder të cilIt âsht Buzuku, Matranga, Bardhi, Budi, Bogdani, Tivarasi, Barleti, Dimiter Frangu, Anonimët, Gjon Muzaka etj.

Prej vjetës 1700 deri në vjetë 1800 kemi 15 vepra, 13 autorë e 6 dorshkrime, nder kta P. Françesk da Lecce O. F. M., Zmajeviq (Kuvendi i Arbnit) , D. Gjon Kazazi, Jul Variboba etj.

Prej vjetës 1900 deri në kohen e turqve të Ri gjejm 40 vepra, 10 autorë. Dahen në shej: P. Gjergj Fishta, D. Ndoc Nikaj, D. Ndre Mjeda, P. Anton Xanoni S. J., P. Shtjefen Gjeçov O. F. M.

Do shenjue, se Emzot Preng Doçi, Abat i Mirditës, tuj i ba ball vshtirsive që asokohe ndeshte, prej anet të Qeveris së Stambollës, në vjetë 1899, themeloi nji shoqni letrare, mbrenda Shqypnije me emen "Bashkimi"; e pak mbrapa, Don Ndre Mjeda, nji tjeter me emen, "Agimi". Kto dy shoqni posë që ban me u botue tekstat per shkolla fillore, botuen edhe shum libra per dobi të popullit.

Nji send që bjen në sy âsht se veprat e tyne janë pergjithsisht me landë fetare, po kta ndodhi per dy arsye; së parit pse ashtu muejshin me pasë perkrahjen per botim prej Selis Shejte, së dytit pse veprat e tyne ishin të kufizueme me kenë të lexueme vetem pri meshtarve e nji numer të vogel katoliksh që u kujdesojshin me xanë e me lexue gjuhen e vet, mbasi shkollat nuk ishin as nder gjytete. Se qellimi i tyne nuk ishte vetem fetar por edhe patriotik na e dishmojnë edhe ata vetë disa heresh nder shkrime të veta.

Bogdani, në vepren "Cuneus prophetarum etc. (në parathanje)" shkruen nder tjera ... "E madhe dobij e frujt anshtë pra, me ndequn ket shkallë furtijs e me të shkruem bukur me shqyretuem e me dijtun se si duhet nierit të temelitun me u percjellë sa anshtë mbë ketë jetë me frujtit e shpirtit të vet ende të popullit, të mos lanë dijen e gjuhen e dheut me u dvarun; porsi lefton gjithë dheu e shekulli per të veten ... Të lutemi pra, letrari i em i urtë, të më ndiejsh, ndë gjeç fjalë, që të trazon veshët. Perse as djelli pa hie, as hana pa tallaze mbë faqe nuk anshë; po ven roe se kush na ka pushtue e ndë kuejt dhé jemi, ani me zemer anko, posi tha Ovidi (Lib. 3, Elega 1.): Si qua videbuntur casu non dicta latine, in qua scribebam, barbara terra fuit.

Në vjetë 1703, Papa shqyptar, Leshai i XI, urdhnoi me u ba në Shqypni nji konçil provincjar. Aktet e ktij konçili lypi t’iu paraqitshin shqyp e latinisht, të cillat bani me i'shtypë në vjetë 1705. Në letren percjellse, Emzot Zmajeviqi thote edhe: " ... Nden hie tande, o i Lumnueshmi At, po gëzon dheu i arbëneshë; e mbas të sjelltit e motit ngrihet, po si disa mot të kishte kjenë mbulueme ndë njegull, tashti nden Papë Arbëneshë,- që latinisht do me thanë të bardhë, - âsht dalë më dritë; e me zemer të mirë shkathon me mërri mbë lumeni të shkueme. Ndierse mendja e Atit, e cilia âsht ma e madhe, se rrethi i shekullit buron me të dashunit të Tinëzot ketë lumëni të dheut s' inë.

Don Jul VaIiboba në poemin "Gjella e S. Mëris Virgjer" shkruen në parathanje: "Që ti, qe gjavasen (lexon) mos xe fill nani të qeshnjesh e të gjellinjesh dhunë (të vije marre), njota se edhe gjuha arbreshë do të hinje nder qiell e të xer fill edhe ajo kangjli' e sajë (kangen e vet} ... Vure kree se kto ehoa kan t' i pelqenje, në mos arbreshvet, mos tjater Shenë Mëris. Pse eshtë nje kenkë në nje gjuhë, qe po sa di un, nuk ka nxjerrë ndonjo eho shejtë ... "

Në kóh ma të kndejshme, 1870, Emzot Preng Doçi i shkruete shkrimtares shqyptare në za, Dorës d’Istrjes, per me e nxzitë me punue per të miren e atdheut:

Dheu i em! me trima plot nji herë, si pyll,

E vetme tash, ço ballin t'and, mos kjaj

Shkelzen ne e mbram mbi ty nji i dritshim hyll,

E djelmve t'u kallxon gjithëkëto travajë.

Per gëzimin t'and gjith malet kanë lulzue

Kerset kadal, kadal per ty nji prrue.

………………………………………

Kjo s'â, jo s' âsht këjo mendja e Dores són!

Çoi zan Helena, por kafolë tu msha,

Kafolë në vajtim, e zani u da. Fort vonë

Do të ndalet aj: Gjith token ka perla.

Ai za s'â vajë! Bumbullon gjithkahë si rrfe.

Bumbullon. Ah! Në Qiellë luftohet prap per ne?

Ah! Dorë, mba zâ’n e kthe në gushllim, n' uzdajë,

Vajtimin tand, pse ti per këta ke le.

Mendo se vllazent t' tu janë bamun rajë!

Janë shkelë gjithëkund, gjithëkund vu

në shej e pre!

Na jemi hupë! Prej së naltes qiellë harrue!

Nder sy të gjithëve: popull i mallkue!

Ip doren, ip Shqipnis, e nalta Dorë!

Do të çohet prap prej baltet, do të lulzojë.

Ip doren, Dorë, gjindes sate.  Nji kunorë

Po të falim na, po të njohim të gjithë per Zojë.

Mennerin të dhenun: mbi nji kâjkë ma të ranë

Ka nisë per nipat namin tand nji Zânë."

Prej entuzjazmit që ndie te Don Ndue Bytyçi per larimin e gjuhës amtare i çote në vjetë 1874 P. Leonard De Martinit ket tingllim:

Çëfarë zani kyne, që në Troshan tuj nisun

U hap në Shkoder, në Prezrend, e mrrini

Deri në Pejë t' eger, e në zemer më hini

Me mekam t' amel të fjalve në kangë ujdisun?

Kush muejti giuhen në harresë të braktisun

Në rybe me e rritë kaq fort? e kush e mshini

Marren prej neve, që der sot na ngini,

E napat lanun në terrinë të braktisun?

Ti, o Leonardo; zani i yt po ndihet

Porsi bylbyli, që kendon në prendverë

Kur soset dimni, e aklli e bora shkrihet.

Zanin pra, çoje që e ke nisë kaq marë,

Byblyl i ri, ty kanë Shqyptarët me të nderë

Nder bejtaxhit bejtaxhi ma i parë!"

Nder ma të mbramët per kóh, por ma të gjallët per ndiesi komtare njifen P. Gjergj Fishta, Don Ndre Mjedja, P. Vinçenc Prennushi e P. Shtjefen Gjeçovi, të cilët me vepra të veta i dhanë nji shkas të madh lavrimit të gjuhës shqype, e trajtuen nji numer të madh të pionerve t' indipendecës komtare.

Prandaj Shqypnija, në kje sod e palavarshme, do t' i a dijë fort veprimit të klerit katolik, që sidomos neper studim të gjuhës, e vuni n'udhë të perparimit nji popull, që per sa e sa shekuj i ndej lerg çdo veprimit të perjashtem.

Ket meritim të klerit katolik pergjithsisht edhe kombi mbarë jau njef. Fletorja "Shqiperija e Re" me 19 Kallnduer të ktij vjeti thote botnisht e tekstualisht njikto fjalë: .,. "Kurse tjetër klerkë të Shqiperis mallkonin shqipen dhe Shqiperin, Kleri Françaskan derdhte gjak, dirsë edhe inteligjencë per të zhvilluar gjuhen dhe ndjenjat konlbetare".

Prej shka âsht vu oroe deri këtu rezulton se feja katolike i dha Shqypnis mprojsat ma të mirët, kreshnikët ma të mdhejt, inteligentat ma në shej, e ma të mdhejt e ma të shumët ku1tora të gjuhës komtare. Perveç ksajë, në malet katolike të Shqypms së verit, u ruejten ma të pastra doket e ligjtë që, gojdhanë mbas gojdhane, u kapen deri nder kóh t'ona. Nder ta u ruejtë edhe ma e spikatun gjurma karakteristike shqyptare; ma e gjallë ndisija komtare, e prej andej duelen nji numer imirë pionersh per indipendencen shqyptare.

Mbas Kongresit të Berlinit, në sa Shtetet e Ballkanit nisen me u mkambë e me perparue, Turkut iu dha aq teposhtja sa te e mbramja Fuqit e Mdha te Europës ran në mendim se si me e coptue faret. Tuj iu kujtue ktij rrezikut edhe turqt vetë u çuen e themeluen nji Komitet që e quejten "Bashkim e Perparim", e vedit ia ngjiten "Turq të Ri" e me 10 Korrik 1908 ngushtuen Sulltan Abdyl Hamidin me dhanë Kostituten. Me ket hap besuen pjestarët e atij Komiteti se e pshtuen atmen e vet, e se Shtetet e Europës nuk do të kishin ma shkak me iu perzi nder çakla, mbasi aty embrapa edhe mbretnija e tyne do të qeverisej mesistemin europjan.

Komet që per sa qindra vjetësh kishin vujtë nen robni turke u gzuen per së forti tuj mendue se po fillonte edhe per ta nji jetë e re, e shqyptarët, posë tjerve, ke s' kishin kurrnji shtet të madh mprojs, prej friget mos të bishin në një robni ma të dhunshme, iu perkrahen atij Komiteti me mish e me shpirt. Ky persuazjon permirsimi u depertue aq në zerner të gjithkujë sa deri malsorët u vullnuen me dorzue armët, shka me fuqi nuk kishte mujtë me e ba turku as atëherë kur mbarë Europa dridhej prej frigës së tij.

Por s'vonoi e u kujtuen shqyptarët se ishin pshtetë në nji drrasë të kalbët: e pan çiltas se regjimi i ri ishte per ta ma i rrezikshem se aj i perparshmi. Turqt e Ri porsa mueren në dorë rejen e qeveris harruen rrezikun që u gercnohej e nisen me marrë neperkamë komet e ndryshme të mbretnis: i penguen në çdo nisjativë komtare, shtijn fitme ndermjet muhamedanve e kristjanve, çarmatisen dhen, e lypen sherbimin ushtarak e pagesa edhe nder vende ku parandej ishin kenë të lira. Me gjith lirin e çpa1lun prej tyne lypen muej e muej per me xjerrë lejen e botimit të njaj gazetës shqype në Shkoder, e vetem në Kallnduer 1910 muejti Dom Ndue Nikaj me mkamë nji shtypshkroje të lirë e me botue nji gazetë shqype me emen "Bashkimi".

Barbarsit, mandej, të kryeme prej Gjavid Pashës e Shefqet Turgut Pashës per me shtypë shqyptarët çuen peshë zemrat e shumkujë, e Lekët e Malsis që nuk ishin kenë msue me u ba raja e kuejë, tuj e provue se vetem arma muejte me u sigurue gjan, mallin, nderen e të drejtat që kishin pasë gzue per qindra vjetësh edhe nen Turki nisen me u lvisë. Qysh në prendveren e vjetës 1910 shifen faqe sheje paknaqsije: t' arratisunt shtohen e në krye të çetave kryengrttse âsht "Kreshniku i Malsis", Dedë Gjo' Luli. Ky e Kolë Toma, Bajraktari i Velës, ishin të vetmit në krahinen e Shkoders që tuj mos zanë besë njaj permirsimi me djelm të vet e kushriat nuk kishin dorzue armët e ishin arratisë.

Kaloi gjith ajo vjetë pa ndonji ngjaIje me randsi, por me 24 Marc 1911 zuni fill nji luftë e vertetë kundra Turkut. Populli mbarë i Malcis i lidhun me kryengritës, me pushkë e pa pushkë msyni njiherit të gjitha postat që gjindeshin mbrenda kufinit të Malcis Madhe, e me at yrysh n' e nesre, pushtuen edhe Tuzin, e ashtu të foreuem me armë e me municjon u drejtuen kahë Shkodra e u qandrruen në Koplik. Mali i Zi, i cilli mzi që pritete me pa pshtjellime në Turki, tuj e pa se Malcorët ia kishin nisë punës pemjimend, u vu me i mprojtë e u la kufirin lirë me hi e me dalë.

Lajmi se Malcia e Madhe  ishte çue peshë e dojte me msy Shkodern e qiti në mendim Bedri Pashen, valin e atij gjyteti, e me shkak se ishte Dini në rrezik rrejti muhamedanët e vendit, e kush kje i zoti i armve u bashkue me asqer e duel në luftë kundra malcorve.

Kta [Malcoret] per me i diftue Fuqive t'Europës e shqyptarve qe1limin e kryengritjes ban me 30 Marc nji Mbledhje në Cetinë e i çuen nji "memorandum," Fuqive të Mdha e Malit të Zi. Në ket Mbledhje posë krenve të Malsis mueren pjesë e u lidhen me ta edhe disa kren me randsi të vendeve tjera, të krishtenë e muhamedanë.

Me ket "memorandum" kta lypshin:

l) Token shqyptare të paprekun;

2) Gjuhen shqype per gjuhë zyrtare nder kater vilajete e porsi gjuhë msimit nder shkolla, nder zyre, nder gjygje etj.

3) Të gjith sunduesët e Shqypnis t' ishin shqyptarë me komsi, e që kjo komsi të njifej zyrtarisht prej Qeveris së Stamollës;

4) Të himet e prodhimit të Shqypnis të shpenzoheshin per dobi të ktij komi;

5) Ushtarët që mirreshin prej Shqypnije mos të kalojshin kufinin e Shqypnis, per posë të ndonji luftës me Qeveri të hueja

.

Ky "memorandum" kje i nenshkruem pose prej dy kryetarve të kryengritasve, Dedë Gjo' Lulit e Sokol Bacit, edhe prej

Muharrem Beg Bushatit (n' emen të Shkoders),

Isa Beg Boletinit e Abdull Agës (n'emen të Kosovës),

Kapidan Preng Marka Kokës (n'emen të Mirditës) e

Mehmet Shpendit (ne' emen të Dukagjinit).

Nji lidhje e atill, dy elementash, dukej n' e parë se do të prodhojte nji dobi të perbashkët, por muhamedanët e Shkoders vijuen me u mbajtë me qeveri turke, e kta me asqer u nalen sulmin malsorvet derisa u erdh në ndimë Shefqet Turgut Pasha me shtatëdhetë bataljona.

Lufta e Malcis me gjith at mori ushtrije vijoi per do muej të mirë, por te e mbramja ushtrija u rras në male e në vrri tuj djegë e tuj ba fani vendit. Me gjithkta Lekët e Malcis nuk i la zemra, e sigurue shumica, robt e gja mbrenda kufinit të Malit të Zi, ban luftime të thuesh dita me ditë, e aq të rrebta, sa me çuditë boten mbarë. Fletoret europjane t' asáj kohe i pershkruejn trimnit e tyne porsi ata të herojve legjendarë të kohve të hershme. Bashkë me malcorë ishin edhe të gjith famullitarët e tyne që i kshillojshin e mbajshin nalt moralin, me shpresë me fitue prej asáj lufte të drejtat jo vetem per ato male, por per Shqypnin mbarë. Per ket çashtje u ipte gairet e i nxitte edhe Ordinari i tyne, Emzot Serreqi, e shum zotni shkodranë katolikë.

Nji nder të msymet ma të disprueme kje ajo e Deçiçit. Dedë Gjo' Luli me nji çetë të zgjedhun malcorësh me 6 Prill bani nji sulm kundra atij malit të forcuem prej turkut. Me nji trimni të pashoqe malcorët u rrasen mbrendë, e kapën fytafyt me asqer, s' lanë gjallë nji per be, e vunë në vend flamurin kuq e zi.

Per nji kóh të mirë Lekët kjenë të vetem tue i ba ball ushtris turke, por kahë mjedisi i majit u erdhen në ndihmë njimi vetë prej Shalet e Shoshit e tetëqind të Nikaj e Mertur. Edhe bajrakët e Pukës e Mirdita u çuen fjalë se ishin të njaj mendimit me ta, por nuk ia shifshin gjasen per nji herë me ia nisë luften turkut. Kshtu mbarë katolikët e krahinës së Shkoders ishin tok njaj mendje e zemre me luftue per të drejta komtare.

Tuj i pa Shefqet Turgut Pasha se po shkojte puna gját, me 28 Qershuer çoi nji komisjon në Podgoricë me u ndreqë me malsorë. Nder perfaqsues të Maleve ishin edhe Luigj Gurakuqi e Sokol Baci. Porsa u permenden amnisti e konçesjone prej perfaqsuesve të Turkis, Dedë Gjo Luli n' emen të Malcorve u pergjegj se as nuk do tu xishin në gojë fjalë te atilla. "Turku, thojte aj, kundra çdo tagrit nderkomtar kishte hi e shkretnue vende që s' ishin të tijat. Malet tona qysh me Kongresin e Berlinit edhe prej Turkut i kjenë lshue Malit të Zi. Na me armë në dorë kemi ruejtë lirin tonë jetike perballe Malit të Zi e tëTurkis e nuk jemi ba kurr të tyne. Sa pse na, si popull i vogel, jemi kenë ngushtue me ndejë në lidhje miqsore me Turk kundra anmiqve të perbashkët, e kemi ba vetem kur na ka interesue, por kurr me zor't. Jemi kenë perherë të lirë e autonoma nder kto male, prandej kurdo qeverija turke ka me dashtë me shtrue kuvend me ne, s'do të permendin amnisti e konçesjone, por autonomi, e ket jo vetem per ne, se na e kemi pasë edhe mandej, por per mbarë Shqypnin."

Fjalët e theksueme prej kryetarit të kryengritsve u vran veshin perfaqsuesve të Turkis, e tuj e dijtun se qeverija e tyne nuk ishte kurrkund gati me dhanë nji autonomi aq të hapët, u dan pa muejtë me perfundue kurrgja.

Fuqit e Mdha prej frigës mos të ngatrroheshin Mali i Zi e Turkija, e urdhnuen Malin e Zi me qitë jashta kufinit të gjith kryengritsit. Lufta me gjithshka vijoj poené edhe me ma furi deri nder ditët e para të gushtit, por atëherë, tuj e pa malcorët se ishte e kotë per nji herë me folë per Shqypnin mbarë, mbasi nuk luejte kush per së gjalli, ran në godi me Turki me kto kondita:

l)  Me dhanë amnisti të pergjithtë;

2) Me u lanë armët;

3) Mos me iu perzie në kanun, fe e zakone;

4) Me u çilë shkolla shqype në seicillin bajrak;

5) Me u pague damet e luftës; 

6) Me u dhanë bereqeti i njaj vjeti.

Ky kje perfundimi i njaj luftës së pergjakshme të sa muejve. Verte malsorët nuk muejten me ia dalë qellimit në skaj, por mbrrijten me ia mbushë menden Turkis se me shqyptarë nuk u luete, e formuen opinjonin publik n' Europë se edhe shqyptarët meritojshin lirin komtare si popujt tjerë të Ballkanit.

Pajtimi i Malsis me Turki kje sa per faqe, pse edhe malsorët kishin mbrrijtë me kuptue se pshtimi i vertetë do t'ishte vetem atëhere kur t' u trajtote nji Shqypni e lirë. Pritshin prandej rasen me pertri të pergjithtë. Me 22 Qershuer 1912 malcorët e Bregut të Matës kjenë lajmue se shi m'at ditë do të kalojte andej Kajmekani i Lezhes me 500 asqer, e mbasi pritshin rasen me u kacafytë me ushtri turke, u mueren vesht me shoqishoqin e dan me ia nisë pushken të dalë si të dalë. U ba nji luftë pak orësh, por e pergjakshme. Kajmekani mbet dekun me 187 asqer, prej malscove mbeten dekun e varrue 19 vetë. N' at luftë u dan në shej Gjeto Coku me të vllan, Deden, Pjeter Sokoli i Llesh Nikë Dakës i quejtun prej disa "Leonida i Bregut të Matës". Plaçka që mueren n' at ditë permbahej në katerdhetë kual e mushq të ngarkuem me fishekë, mitroloza e nozull ushtrije. Me ket hap të bâm kundra qeveris turke, malcorët u bajten me rob e robi e gja e u rrasen mbrenda kufinit të dymdhetë bajrakve të Mirditës  Ky guxim i diftuem prej malsorve u muer me simpati prej shumkuj e menjiherë u bashkuen te Kuvendi françeskan i Rrobigut krent e Kurbinit e disa persona me randsi të krahinës së Krues e të Tiranës, Avdi Beg Toptani e Gjin Pjetri i Skurajve, posë tjerve, dhanë shpresë të madhe per nji bashkim të vertetë ndermjet të dy elementave, kristjan e muhamedan. Prodhimi i ksajë lidhje kje e çuemja e Avdi Toptanit e të Kapidan Marka Gjonit në Kongres të Shkupit, dhe msymja e Lekve me ngrehë flamurin komtar në Durrëc, por të dyja të daluna pa dobi. E para pse në Shkup delegetent tonë nuk gjeten ambjentin e gatuem per me lypë nji autonomi e ma pak nji pamvarsi; dhe e dyta mbaroj tuj ba fli disa atdhetarë në Rushkull, shi në fund t'Erzenit. Kta kjenë Kolec Marku, Gjokë Doda, Zef Harapi e gjashtë vetë të tjerë; Dedë Coku kje varrue let, e Llesh Nikë Daka, hini në vorr me 29 Gusht, prej tri varrve që pat marrë at ditë. Por edhe kundershtarët e paguen shtrejt tradhtin pse mbeten tetë të dekun e kater të varruem. Kjo vllavrasje, shi në nji tokë ku ishte nisë nji bashkim elementash, e ma fort pse u xu e shkakëtueme prej ndonjanit nder Toptaj, si edhe perfundimi i paknaqshem i Kongresit të Shkupit, ringjalli mendimin e kundershtimit që vjeten perpara kishin pasë prej muhamedanve shkodranë, e fashiti çdo entuzjazëem per kahë levizjet komtare. Nder tjerë Emzot Serreqi e Emzot Doçi u munduen me e fashitë at pabesim ndermjet të dy elementave, por ishin fakte teper të freskta e nuk u duel me qetsue zemrat e pezmatueme, prandej paten formulue nji "memorandum" fort me randsi por delegetent e krahinës së Shkoders nuk e pan me udhë as m' e paraqitë n' at Kongres, mbasi nuk e gjeten ambjentin në favor t’autonomis.

Kshtu tuj u gjetun Shqyptarët të dam mbeten ndermjet dy zermoreve pa dijtë kahë me ia mbajtë. Disa u vun me perkrahë Turkin, disa Bal1kanasit, e tjerë u struken. Ushtrija turke e pagatueme per nji luftë t' atille u dermue gjithkahë, e Ballkanasit, ta pershkuen vendin tuj ba mizori të çuditshme. Kto ngjarje ia mbushen menden shqyptarve se, a atëherë a kurr, do të bashkoheshin e do të lypshin pamvarsin komtare. Atdhetarët mbrenda e j ashta Shqypnijet çëmos kurr perdoren te gjitha mjetet per pshtimin e Atdheut prej nji rrezikut aq të madh. Gjithkah mbledhje, gjithkahë marrveshje, e shum herë me krye në gershanë. Nji meritim të madh pa dyshim, si ndërmjetës mbledhjesh, perpjekjesh e marrveshtjesh, si atëherë, si edhe do vjet mbrapa, e pat P. Pal Dodaj.

Para ktij rreziku të madh komtar, Esad Toptani kje kshillue disa heresh prej disave të klerit katolik, e ikje premtue ndima e të gjith katolikve të vilajetit të Shkoders, mjaft të ngrehte në kthtjellin "Rozafat" flamurin e Shqypnis, por ky s'i vuni vesh kshillit të tyne, e ashtu s'u ba kurgja. Në ket nderkóh Ismail Qemali i Vlonës, i siguruem prej Austrije e prej Italije se do ta mprojshin, me një tubë atdhetarë duel në Vlonë e me 28 Nënduer proklamoj indipendencen shqyptare. Vepra e tij u prit me entuzjazem prej të gjith atdhetarve, e perbri tij, edhe katolikët, megjithse Shkodra, qandra morale e intelekëtuale e tyne, ishte e rrethueme, paten, nder tjerë, dy ftyra të shkelqyeshme: Emzot Nikollë Kaçorrin, që kje i pari nenkryetar i shteti të ri shqyptar, e Luigj Gurakuqin, që kje dora e djathtë e Ismail Qemalit.

Nuk ishte marrë vesht ene mirë çpallja e indipendencës, e me 2 Dhetuer bahet nji mbledhje e madhe te Kuvendi Françeskan i Rrobigut. Aty mueren pjesë posë krenve të dymdhetë bajrakve edhe Gjin Pjetri i Skurajve e Emzot Koleci e disa pari të Zadrimës. Emzot Doçi, që kryesojte at mbledhje, paraqiti projektin, që kje pelqye prej të gjithve, me mkambë nji qeveri të perkohshme nen kryesi të Prengë Pashës, e cilla do të permblidhte gjith njat vend, që shtrihet që prej Urës së Drojës e deri në Liqe të Plavës. Kshtu do të kshilloheshin me ba edhe të gjitha krahinat tjera të Shqypnis tuj cakëtue nji qeveri të perkohshme per me trajtue· të gjitha sbashkut nji lidhje të pergjithtë.

Nevoja e bashkimit komtar ndoshta ma fort se ngjeti u ndiete në Shkodem e rrethueme. Edhe aty mbrendë kishin fillue perpjekje e marrveshje, e Hasan Riza Pasha, kryekomandanti i ushtris turke, tuj e pa se Shkodra nuk do të mbette ma e Turkis, mbas kshillit të mikut të vet, P. Gjergj Fishtës, dau me e pshtue at gjytet prej Malit të Zi, tuj ngrehë në kshtjell flamurin e Shqypnis. Por në sa ishin tuj u ba lidhje e marrveshtje me Malsi me i ra gjith njiherit anmikut, Esat Toptani nshíni e mbyti at kryekomandant, e marrë aj krye sundimin, me 23 Prill ia dorzoi gjytetin Malit të Zi.

 Mendimi i sajuem qysh me Hasan Rizan me i ra Malit të Zi e me pshtue Shkodren kishin marrë dhen: kushtrimi kishte dalë prej Oroshit të Mirditës e kryetar i lidhjes që do të bahej në Lezhe ishte vetë Abati i Mirditës, Emzot Doçi. Ket mbledhje të prekun per sa kóh nuk e ndaloj as të ramt e Shkoders në dorë të Malit të Zi, e ndër ditët e para të majit u mblodh kuvendi në Lezhe ku mueren pjesë Mirdita, Mati, Gjakova, Puka, Shala e Shoshi, Malcija e Madhe, Kthella, Kurbini, Bregu i Matës, Zadrima e tjera, që u lidhen besabesë me msy Malin e Zi e me e qitë prej Shkodert. Por per me e realizue ket të msym nuk u duel kóh, pse pa organizue planin e luftës Mali i Zi u bajtë, e me 14 Maj mueren dorzimin e atij gjyteti Ushtrit Nderkomtare. Kshtu Shqypnija u gjet e dame trish, pse posë Ismail Qemalit në Vlonë, me 13 të Korrikut edhe Esad Toptani kishte ngrehë nji qeveri në vedi në Durrëc. Fuqit e Medha atëherë mbasi kishin pasë vendue qysh në muejin e Dhetorit, 1912, në Konferencen e Londers, me e njoftë mbretni në vedi, emnuen Princ Wiedin per mbret të Shqypnis, i cili me 7 Marc 1914, erdhi në Durrëc e muer rejen e sundimit në dorë.

Po s'vonoj e Esad Toptani, ke dojte per fas-et-nefas me e ba Shqypnin të veten, shtini ngatrresa e pshtjellime, e antarët e tij, qitën m'anesh nderen komtare, permysen flamuri komtar e në vend të tij u vu në vendin tonë Turkija, e që prej Bregut të Matës e në Vlonë u fashit çëdo e mirë që kje nisë e vetem mbi kshtjiellin "Rozafat" valvitej ene flamurin komtar. Per me ndalue ket shkandull, kishin rranë në ndihmë të mbretit, posë tjerve edhe Prengë Pasha me ma se 10.000 katolikë nder të cilët edhe shum djelm zotnish Shkodret, por kje e kotë, pse kryengritja kishte marrë teper të hapët, e pse ishte rrezik me shtue ma fort anmiqsin ndermjet të dy elementave.

Në ket kóh, P. Gjergj Fishta, per shkak të shkrimeve që botojte në të perkohshmen "Hylli e Dritës", tuj qitë në shesh qellimet e t' interesuemve per ato ngatrresa, kje dnue per mergim.

Kto pshtjellime e ky pabashkim vijoj se vijoj edhe gjith kohen e luftës europjane, e dymdhetë bajrakët e Mirditës e do të Pukës kjenë shkretnue prej esadistavet. Nder të gjitha ato luftime, pos sa burrave tjerë, Gjon Shkurt Lufi i Selitës e Pal Ndue Berhani i Pishkashit, i lanë nam vedit e bajrakut të vet per kreshniki që diftuen.

Edhe bajrakve të Dukagjinit u tokoj në vjeten 1915 me psue shum. Të msym kta prej njaj ushtris së madhe të Malit të Zi u shtrenguen me qindrue. Lufta e bame në Qafen e Kolçit e ajo e Lugut të Shalës janë të rralla në historin tonë. E para, pse nji numer i vogel komite theu me dâm të madh ushtrin e madhe malazeze; dhe e dyta, pse shaljanët ban me ra në dorë 1500 ushtarë, e në shej robnijet me u pershkue të gjith nen armë. Para se të hijte ushtrija malazeze në Shalë, Mehmet Shpendi bashkë me do kren i duel perpara ushtris per me u marrë vesht me ta, por kta per me ngushtue vendin mos me u vu pushken i mueren me vedi me hi në Dukagjin. Mehmeti athere, megjithse e dijte vedin e shokët të shkuem, u çoj lajmin bajrakve që mos të mendojshin per jeten e tyne, por të kryejshin detyren tuj mprojtë vendin prej të huejve, e ashtu ky me gjith shokët e vet kje ba fli prej malazezve, posa krisen pushkët e para kundra tyne. Shpirti i ktyne dy luftave kjenë françeskajt P. Çiril Cani, famullitari i Shalës; P. Leonard Shajaku, famullitari i Nikajve; e P. Ber­nard Llupi, famullitari i Rajës, të cilët jo vetem se nxiten popullin kundra Malit të Zi, por mueren pjesë, sikomita, nder të msymet ma të rrezikshmet.

Nuk âsht per ta qitë në harresë as aktivitetin e katolikve të Kosovës, ku s'bashkut me muhamedanë, nder çashtje komtare, kjenë edhe ata me gjith kler. Veprimet e P. Kelmend Mirajt në Pejë e të Dom Shtjefen Krasniqit në Gjakovë ene nuk janë harrue. Nder katolikë te asáj krahine u dan në shej kryetarët e komitës katolike: ZefI i Vogel, Pjeter Qeli, Pjeter Ramaja e Zef Gjin Doda. Atje u ban fli per atdhe, posë sa e sa katolikve, edhe dy françeskaj, P. Luigji Paliq e P. Shtjefen Kostantini Gjeçov.

Mbasi muer fund lufta europjane, u ba paqa, por kufijt e Shqypnis nuk ishin ene të siguruem. Propagandat e hueja ishin gjithnji në kambë e u dojte guxim e therori per me i dhanë fund atij shkandulli të sa vjetve. Do shqyptarë të shitun slavit kishin ba parti e dojshin me ia lshue Serbis n' Ujë të Matës e perpjetë.  Çeta serbjane perzietas me shqyptarë partizan të tyne kishin hi mrenda kufinit të Shqypnis e msyjshin Shkodren. Para ktij mendimit të ri rranen muhamedanët e katolikët e Shko ders , e bashkue me malsorë, u kundershtuen me armë në dorë derisa te e mbramja i shtyn pertej kufmit. Bashkë me popull luftoj shin kundra shkjaut edhe P. Çiril Cani, françeskan, e Dom Loro Caka. Ky i mbrami kje aj që kishte marrë pjesë edhe në të shumten e levizjeve komtare qysh në kohen e Turkut.

Vien me u dijt se edhe kur në vjetin 1921 Mark Bozhi, nenprefekti i Gucis, kishte ba per vedi Dukagjinin e mendojte me msy Shkodren, fjala e Emzot Shllakut e e P. Çiril Canit bani me e zhgatrrue at bashkim që kishin pasë lidhë me Serbi.

Por per me sigurue kufijt e pamvarsin shqyptare nuk mjeftote vetem arma, u dojte edhe penda. Edhe në ket pikë katolikët shqyptarë ia lanë dalë tjerve. Si prej viseve tjera të Shqypnis ashtu edhe prej krahinës së Shkoders, katolikë e muhamedanë, çojnë protestë mbas proteste në Lidhje të Komeve kundra atyne që dojshin me prekë në token shqyptare. Ma teper, ku në Lidhje të Komeve perflitej se nuk ishte mirë me e lanë Shqypnin shqimit të pamvarshme per shkak se tuj pasë hegjemonin në dorë muhamedanët, nuk do të mujte me perparue ekonomisht e moralisht nji shtet kostituejonal, kleri e populli katolik deklaruen, nepermjet Emzot Bumçit, që asokohet ishte kryetar i dergatës shqyptare para Konferencës së Paqes, se ata muhamedanët shqyptarë i mbajshin vllazen, e prandej me ta dojshin me e gzue Shqypnin. Kshtu edhe në vjetin 1921, kur çohet nji komisjon shqyptarësh katolikë e shkon në Gjenevë e lypë prej Lidhjes së Komeve, që Shqypnija e Eperme - në Mat e perpjetë mu qitte kanton i pamvarshëm në vedi, kleri katolik mënji protestoj telegrafisht kundra asaje kerkese edhe i deklaroj Lidhjes se Komeve se muhamedanin e mbajta vlla per kahe komsija e politikisht.  Ket deklarate e banin edhe ne vjeten 1923 kur njifare Lambertit lypte prej Lidhjes se Komeve, që Shqypnija te dahej e te qeverisej ne kantone.

Perfundojme per shka u shenjue deri këtu, se kleri e populli katolik kjene nji nder ma te paret faktore moral te ndertimit te shtetit shqyptar.  Kta e kryen ma se mirit detyren e vet per atdhen, a ban fli interesat e veta, ma se nji here, per nderen e komit e per te miren e perbashket.

Çunmulaj

E vetmja modele Shqiptare qe jeton me te ardhunat e profesionit te sáj ne prendim

Prelgjokaj

Nji prej artisteve Shqiptár shum te rráll qe jeton me te ardhunat e profesionit te tij ne prendim